Observaties vanuit het riool Volgens Volkskrant-hoofdredacteur Pieter Klok is X een “open riool”. Wie er nog zit, draagt volgens hem bij aan een medium dat “de democratie ondermijnt”. Vertrek zou daarom de enige oplossing zijn. Ik zit inmiddels zestien jaar op dat platform. Lang genoeg om te zien hoe het verruwde. Maar ook lang genoeg om te weten dat die verruwing niet op sociale media begon. De omslag zag ik eind jaren negentig al bij de traditionele media. Tot die tijd bestond er een duidelijke scheiding tussen redactie en commercie. Journalisten maakten journalistiek, advertenties waren herkenbaar als advertenties. Abonnementen en reclame financierden samen de krant. Artikelen hoefden geen emoties op te pompen of permanent aandacht vast te houden. Journalisten konden gewoon hun werk doen. Dat veranderde toen uitgevers ontdekten hoeveel advertentiegeld bij tussenpartijen bleef hangen. Kranten gingen advertenties zelf verkopen en langzaam vervaagde de grens tussen commercie en redactie. Partnercontent, branded journalism, native advertising. De lezer mocht steeds vaker zelf raden wat onafhankelijk was en wat niet. Daar begon de erosie van het gezag van de dagbladen. Niet bij Elon Musk, maar op de eigen redactievloer. Daarna maakte internet het oude model definitief kapot. Advertenties verdwenen, oplages daalden en journalistiek alleen bleek online onvoldoende rendabel. Artikelen moesten verkeer trekken. Koppen werden harder, emoties winstgevender, verontwaardiging een verdienmodel. Clickbait wordt graag toegeschreven aan sociale media, maar traditionele media hebben het uit economische noodzaak zelf grootgemaakt. Sociale platforms maakten het proces later zichtbaarder en extremer, maar de toon was toen al gezet. Columnisten moesten scoren, meningen moesten circuleren, morele profilering werd onderdeel van het businessmodel. De traditionele media legden zelf de infrastructuur van het huidige riool aan. Woorden die ooit met grote terughoudendheid werden gebruikt, zoals fascisme, nazi, genocide en ondermijning van de democratie, zijn in opiniestukken en columns steeds normaler geworden als morele kwalificaties in gewone politieke discussies. Dagbladen speelden daarin een belangrijke rol door die taal te legitimeren en te normaliseren. Vanuit die institutionele autoriteit verspreidde die verruwing zich verder via talkshows, politiek en sociale media. Ik kom uit een generatie waarin zulke termen met terughoudendheid werden gebruikt. Tegenwoordig volstaat afwijken van de morele consensus binnen delen van de kwaliteitsmedia soms al om in de buurt van “fascisme” terecht te komen. Daar wringt het Volkskrant-commentaar. De morele verhevenheid waarmee over grote groepen mensen wordt gesproken, maakt van een analyse al snel een sociaal oordeel. X is een “riool”, reacties zijn “drek”, gebruikers worden impliciet tegenover verstandige burgers geplaatst. Dat zijn geen observaties meer maar sociale etiketten. Daar spreekt niet alleen afkeer van een platform uit, maar ook wantrouwen tegenover het vermogen van gewone mensen om zelf onderscheid te maken tussen onzin en waarheid. Wat ontbreekt is zelfreflectie. Traditionele media hebben zelf meegebouwd aan de cultuur die zij nu veroordelen. Aan de toon, de verontwaardiging en de morele profilering. De dagbladen hebben een deel van hun gezag verkwanseld door journalistieke afstand en objectiviteit steeds vaker in te ruilen voor moreel opportunisme. Vertrek van X is de enige manier om ondermijning van de democratie te stoppen | de Volkskrant volkskrant.nl/columns-opinie…