د اونۍ خبره د تېلو او ګازو لوړې بیې؛ احتکار، مافیا او انحصار زمری افغان د افغانستان د تېلو او مایع ګازو بازار یو ځل بیا د ناڅاپي او بې‌منطقه نرخونو د لوړوالي شاهد دی. په څو ورځو کې د یو لېټر پټرولو بیه له شاوخوا ۶۶ افغانیو څخه ۸۰ افغانیو او د یو کیلو مایع ګازو بیه له ۵۸ افغانیو څخه ۹۰ او ان ۱۰۰ افغانیو ته لوړه شوه. د دې زیاتوالي په اړه لومړنی دلیل دا وړاندې کېږي، چې د اوکراین د ډرون بریدونو له امله د روسیې د تېلو ځینې تصفیه‌خونې زیانمنې شوې او د روسیې صادرات بند شوي، خو که د افغانستان بازار ته په دقت وکتل شي، نو څرګندېږي چې د ستونزې اصلي رېښه تر نړیوالو عواملو ډېره کورنۍ ده. کله چې تولید کم شي یا د تولید د کمېدو وېره رامنځته شي، د نفتو نړیوال نرخونه اغېزمنېږي. دا یوه طبیعي اقتصادي پدیده ده، خو د دغه اصل یوه مهمه برخه دا ده چې د نرخ بدلون باید پر هغو محمولو یا توکو اغېز وکړي، چې په نوي نړیوال قیمت اخیستل کېږي، نه پر هغو توکو او محمولو چې مخکې په ارزانه بیه واردې شوې وي. همدلته د افغانستان د بازار او نړیوال بازار ترمنځ توپیر راڅرګندېږي. هغه سوداګر چې یوه څو ورځې مخکې یې پټرول په ۶۶ افغانۍ پلورل، هماغه پټرول نن په ۸۰ افغانۍ پلوري، حال دا چې نوي واردات یې نه دي کړي. همدارنګه، هغه مایع ګاز چې مخکې یې په ۵۸ افغانۍ پلوره، اوس یې په ۹۰ یا ۱۰۰ افغانۍ خرڅوي، پرته له دې چې د پېرلو لګښت یې لوړ شوی وي. حیرانوونکې دا ده چې دا بیا په نورو هغو هېوادونو کې په دې کچه نه دي لوړې شوي، چې هغوی هم له روسیې تېل او ګاز واردوي. که د نرخ لوړوالی د نویو وارداتو پایله نه وي، نو پوښتنه دا ده چې څوک د بیو د ټاکلو واک لري؟ په یوه سالم بازار کې هېڅ سوداګر نه شي کولای چې په خپله خوښه نرخونه لوړ کړي، ځکه نور سیالان به ارزانه مال وړاندې کړي. خو کله چې د وارداتو ډېره برخه د محدود شمېر سوداګرو په لاس کې وي، د سیالۍ ځای انحصار نیسي. په همدغه حالت کې د بازار قیمت د رقابت له مخې نه، بلکې د څو محدودو لوبغاړو د پرېکړې له مخې ټاکل کېږي. له کلونو راهیسې په افغانستان کې دا شکایت موجود دی، چې د تېلو او ګازو بازار د محدودو کړیو تر نفوذ لاندې دی. دا کیسه په جمهوریت کې وه، خو په امارت کې هم روانه ښکاري. دلته څرګندېږي چې د طالبانو له خوا د هر څه د اسلامي کولو په ادعاوو کې دا برخه لا هم جمهوریتۍ پاتې ده.‌ تر دې مهمه دا ده چې افغانستان د نړۍ له هغو سیمو څخه نه دی، چې د انرژۍ له سرچینو لرې وي. افغانستان له ایران، ترکمنستان، ازبکستان، قزاقستان، روسیې او اذربایجان سره د سوداګرۍ لارې لري. ایران او د منځنۍ اسیا هېوادونه د نفتو او طبیعي ګازو لوی تولیدوونکي دي. دا جغرافیه باید د افغانستان لپاره د انرژۍ د امنیت یوه مهمه ګټه وای، ځکه د عرضې بېلابېلې سرچینې د انحصار مخه نیسي. خو په عمل کې داسې ښکاري چې د جغرافیایي فرصتونو پر ځای د بازار داخلي جوړښت د بیو اصلي ټاکونکی دی. سالم قضاوت ښکاره کوي چې د نړیوال بازار اغېز په افغانستان کې د بازار د کمزورې څارنې، فساد او انحصاري جوړښت له امله څو برابره کېږي. د دې ستونزې د حل لپاره درې اساسي ګامونه اړین دي. لومړی، حکومت باید د وارداتي لګښتونو، ګمرکي اسنادو او موجودو زېرمو په اړه بشپړ شفاف معلومات خپاره کړي، څو معلومه شي چې د نرخ لوړوالی واقعاً د لګښت له زیاتوالي سرچینه اخلي که نه. دویم، د احتکار او انحصار د مخنیوي لپاره د بازار د څار خپلواکه او مسلکي اداره باید فعاله شي. درېیم، د انرژۍ د وارداتو سرچینې باید لا متنوع شي، چې پر بازار د څو محدودو سوداګرو واکمني پای ته ورسېږي. خو تر دې ټولو مهمه دا ده چې؛ اسلام یو بشپړ او کارنده اقتصادي نظام لري، چې پکار ده عملي شي. له بده مرغه نظام لا هم پر وړو او ظاهري مسایلو ډېر تمرکز کوي، خو لوی مسایل، لکه همدا احتکار او په ټوله کې اقتصادي نظام هغسې جدي نه نیسي، چې اړتیا یې لېدل کېږي. زموږ اقتصادي نظام باید په عملي ډول اسلامي شي، چې نه پکې سود او احتکار وي او نه هم مافیا او انحصار.

د اونۍ خبره د نړیوال نظم پای؛ کله چې «قانون» خپل ځای قدرت ته پرېږدي نړۍ د تاریخ له یوه مهم پړاو څخه د تېرېدو په حال کې ده. هغه نظم چې تر دویمې نړیوالې جګړې وروسته د "قانون" او نړیوالو بنسټونو پر اساس رامنځته شوی و، په تدریج سره خپل ځای هغه نظم ته پرېږدي چې په هغه کې نظامي او سیاسي قدرت ټاکونکی دی. د وروستیو کلونو پېښې دا څرګندوي چې د نړیوالو حقونو قواعد تر پخوا ډېر له پامه غورځول کېږي، نړیوالو سازمانونو خپل مقام له لاسه ورکړی او د قدرت سیاست یو ځل بیا د نړیوالو اړیکو مرکز ته راګرځېدلی دی. په ۱۹۴۵م کال کې د دویمې نړیوالې جګړې تر پایته رسېدو وروسته نړیوالو قدرتونو هڅه وکړه، چې د «قانون» او بنسټونو پر اساس نظام رامنځته کړي، ترڅو د لویو جګړو د تکرار مخه ونیول شي. ځکه هغه مهال اروپا تر ډېره د جګړو له ګواښ سره مخ وه. د ملګرو ملتونو سازمان جوړېدل، د نړیوالو حقونو د منشورونو تدوین او د نړیوال بانک او د پیسو د نړیوال صندوق په څېر د اقتصادي بنسټونو رامنځته کېدل، د دغه نوي نظم برخه وو. موخه دا وه چې د هېوادونو تر منځ اختلافونه د ډیپلوماسۍ، خبرو اترو او د حقوقي تګلارو له مخې حل شي، نه د زور او نظامي قدرت له لارې. خو د وروستیو کلونو بدلونونه دا ښيي چې د "قانون" پر بنسټ نظم په چټکۍ سره د ړنګېدو په حال کې دی. د ایران او د امریکا ـ اسراییلو ایتلاف تر منځ جګړه په نړیوالو اړیکو کې د قدرت د سیاست د بیا راتګ ښکاره بېلګه ده. مستقیم نظامي عملیات، د دولتي چارواکو ترور او په بېلابېلو سیمو کې پراخ نظامي بریدونه څرګندوي، چې د نړیوالو حقونو دودیز قواعد په ډېری برخو کې له پامه غورځول کېږي. په ورته وخت کې د افغانستان او پاکستان تر منځ پر کرښه نښتې دا ښيي، چې سیمه‌ییز اختلافونه تر پخوا ډېر د نظامي انتخابونو پر لوري بېول کېږي. په لاتینه امریکا کې هم د همدې لړۍ نښې تر سترګو کېږي. د ټرمپ او وینزویلا دولت تر منځ سختې لانجې، د امریکایي ځواکونو له خوا د دغه هېواد د ولسمشر او د هغه د مېرمنې تښتول او پر دغه هېواد سیاسي او امنیتي فشارونه دا څرګندوي، چې جیوپولیټیکي سیالۍ لا هم ټاکونکی رول لري. د ګرینلنډ په ترلاسه کولو د ټرمپ ټینګار، چې دلیل یې د ډېرو کاني سرچینو درلودل دي، د همدې لړۍ برخه ده. په همدغه چوکاټ کې د ټرمپ او نتانیاهو په څېر حکامو په ځلونه «د قدرت له لارې د سولې» پر مفهوم ټینګار کړی؛ هغه عبارت چې دا څرګندوي چې نن ورځ نظامي قدرت د هر هېواد د ملي ګټو او امنیت د خوندیتوب تر ټولو مهمه وسیله ګڼل کېږي. دغه بدلونونه ښيي چې نړیوال بنسټونه تر پخوا ډېر کمزوري او یا د استعمار په چوپړ کې بوخت شوي دي. لکه څنګه چې ټرمپ څه موده وړاندې په خپله یوه وینا کې وویل: ملګرو ملتونو نور خپل اغېز له لاسه ورکړی او باید منحل شي، ځکه د امریکا د ګټو د خوندیتوب وس نه لري. د ملګرو ملتونو امنیت شورا هم په ډېری سترو نړیوالو کړکېچونو کې د اغېزناکو تصمیمونو په نیولو سره نه ده توانېدلې. په اقتصادي برخه کې هم هېوادونه تر پخوا ډېر د خپلو ملي ګټو د خونديتوب هڅه کوي او جیوپولیټیکو سیالیو هم زور اخیستی دی. د استکهلم د سولې د څېړنو د نړیوالې موسیسې د راپور پر بنسټ، په ۲۰۲۳م کال کې د نړۍ د نظامي بودیجې کچه شاوخوا ۲.۴ تریلیونه ډالرو ته رسېدلې، چې په معاصر تاریخ کې تر ټولو لوړه ثبت شوې کچه بلل کېږي. دغه بې‌ساری ډېروالی ښيي، چې دولتونه تر هر وخت ډېر د خپل نظامي قدرت پیاوړتیا ته پاملرنه کوي. که څه هم د نړۍ اوسنی نظم له خپلو ټولو قواعدو او سازمانونو سره پر سېکولر عقیده او ارزښتونو ولاړ دی، خو بیا هم لیدل کېږي چې دغه سېکولر قواعد یې د خپلو بنسټګرو له خوا تر پښو لاندې کېږي او نړۍ د سختو او نه اټکل کېدونکو سیالیو پر لور روانه ده. کله چې "قانون" خپل ځای قدرت ته پرېږدي، د جګړو، اقتصادي کړکېچونو، د وسلو د سیالۍ او سیمه‌ییزو بحرانونو احتمال هم ورسره ډېرېږي. د سترو قدرتونو سیالۍ، د نظامي بودجو ډېروالي او د نړیوالو بنسټونو کمزوري کېدو، نړیوال نظم ډېر نازک کړی دی. په دغه حالت کې، هغه هېوادونه چې له نظامي او اقتصادي پلوه کمزوري دي، تر نورو ډېر د فشار او لاسوهنې له ګواښ سره مخ کېږي. په پایله کې ویلای شو، چې نړۍ د بې‌ثباتۍ او ان تر دې چې د بې‌نظمۍ پر لوري روانه ده؛ هغه پړاو چې قدرت پکې ټاکونکی رول لري او ځواکمن دولتونه پر کمزور دولتونو خپلې غوښتنې تپلی شي. دغه حالت د مسلمانانو او اسلامي خاورو لپاره د خطر زنګ او یو جدي خبرداری دی. که چېرې مسلمانان او د اسلامي خاورو حکام هڅه ونه کړي، چې یو ځل بیا خپل وحدت را ژوندی کړي او د نبوت پر منهج راشده دویم خلافت دولت تاسیس نه کړي؛ په ډېرې اسانۍ سره به د سترو قدرتونو د سیالۍ په ډګر بدل شي، چې نن ورځ پر ایران د صلیبي ایتلاف د بریدونو شاهدان یو او سبا ښايي د بلې اسلامي خاورې وار راورسېږي. الله سبحانه وتعالی ۱۴ پېړۍ وړاندې پر مسلمانانو ټینګار کړی، چې باید چمتو وي او قدرت ولري: وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ (انفال: ۶۰) ژباړه: او له هغوی سره د مقابلې لپاره تر خپل وسه ځواک او تیار زین کړي اسونه (تر ټولو عصري نظامي تجهیزات) برابر کړئ، ترڅو په وسیله یې د الله او خپل دښمن وډار کړئ. لیکوال: شمس‌الدین کابلی ژباړه: بهیر «ویاړ»

پیام تسلیت به مناسبت زلزله‌زدگان در شرق افغانستان ﴿الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ * أُو۟لَـٰٓئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِّن رَّبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ ۖ وَأُو۟لَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلْمُهْتَدُونَ﴾ ترجمه: کسانی که چون مصیبتی به آنان رسد، می‌گویند: ما از آنِ الله هستیم و به‌سوی او بازمی‌گردیم. بر چنین کسانی درودها و رحمت پروردگارشان است و همانان هدایت‌یافتگان‌اند. شب گذشته زمین‌لرزه‌یی نیرومند شرق افغانستان را لرزاند و در ولایت‌های کنر، ننگرهار و مناطق همجوار آن خسارات سنگین جانی و مالی به مردم وارد ساخت. ما از بارگاه پروردگار برای تمامی جان‌باختگان این حادثه جنت جنت الفردوس ، برای مجروحان شفای عاجل و برای خانواده‌ها و بازماندگان‌شان صبر جمیل مسئلت داریم. ان‌شاءالله که الله متعال جان‌باختگان را در زمره‌ی شهیدان آخرت قرار خواهد داد؛ چنان‌که حدیث متفق‌علیه در این باره گواه است. ابو هریره رضی‌الله‌عنه روایت می‌کند که رسول الله ﷺ فرمودند: «الشُّهَدَاءُ خَمْسَةٌ: الْمَطْعُونُ، وَالْمَبْطُونُ، وَالْغَرِقُ، وَصَاحِبُ الْهَدْمِ، وَالشَّهِيدُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ». ترجمه: شهیدان پنج دسته‌اند: کسی که به بیماری طاعون بمیرد، کسی که به بیماری‌های شکمی جان بسپارد، کسی که در آب غرق شود، کسی که زیر آوار جان دهد و کسی که در راه الله به شهادت برسد. زلزله، سیلاب و طوفان از نشانه‌های قدرت الهی‌اند که انسان را از خواب غفلت بیدار می‌سازند؛ این رویدادها گاهی مواخذه و عذاب برای اعمال گذشته‌اند، گاهی وسیله‌یی برای توبه و بازگشت به الله متعال پیش از مرگ، تا بندگانش شریعت را در زندگی پیاده کنند و آن را به‌عنوان یگانه راه هدایت به دیگران برسانند؛ و گاهی نیز آزمایش الهی برای ابتلای بندگان است. اما سعادتمند کسانی‌اند که با وقوع چنین حوادثی بیدار شده، به سوی الله رجوع می‌کنند و شوق‌شان برای انجام رسالت دنیوی بیشتر می‌گردد. مردم آسیب‌دیده باید بدانند که مؤمن همانند دیگر انسان‌ها نیست؛ او می‌داند که قضای الهی تغییرناپذیر است و همه رویدادها بر اساس حکمت خاصی انجام می‌گیرد که تنها الله متعال بر آن آگاه است. از همین رو مؤمن در برابر مصیبت‌ها صبر می‌کند و رضای پروردگارش را می‌جوید. رسول الله ﷺ در حدیثی که مسلم از صُهَیب رضی‌الله‌عنه روایت کرده، فرمودند: «عَجَباً لِأَمْرِ الْمُؤْمِنِ، إِنَّ أَمْرَهُ كُلَّهُ خَيْرٌ، وَلَيْسَ ذَاكَ لِأَحَدٍ إِلَّا لِلْمُؤْمِنِ، إِنْ أَصَابَتْهُ سَرَّاءُ شَكَرَ فَكَانَ خَيْراً لَهُ، وَإِنْ أَصَابَتْهُ ضَرَّاءُ صَبَرَ فَكَانَ خَيْراً لَهُ». ترجمه: عجیب است حال مؤمن! همه کارهای او خیر است و این جز برای مؤمن نیست: اگر خوشی به او برسد شکر می‌کند و آن خیر است، و اگر سختی به او برسد صبر می‌کند و آن نیز خیر است. امروز سرزمین‌های اسلامی پیوسته در معرض مصیبت‌ها قرار دارند؛ هیچ منطقه‌یی از آزمون و ابتلاءالهی خالی نیست: زلزله‌ها، سیلاب‌ها، خشکسالی‌ها، جنگ‌ها، خون‌ریزی‌ها، فقر و گرسنگی... همه این‌ها که مردم به نام «حوادث طبیعی» یاد می‌کنند، بی‌تردید جزئی از قضای الهی‌اند. با این حال، اتخاذ تدابیر پیشگیرانه و رسیدگی به امور مردم وظیفه اصلی دولت‌هاست. بسیاری از خساراتی که بر مردم وارد آمده، نتیجه بی‌توجهی دولت‌های گذشته به امور مردم بوده است. امید که دولت کنونی، برخلاف دولت‌های فاسد و ستمگر پیشین، با توجه به سیاست شرعی، تدابیر لازم را برای حمایت از مردم به‌کار گیرد. اگر خلافت اسلامی وجود می‌داشت، امت پراکنده کنونی متحد می‌گردید، مسلمانان از یکدیگر پشتیبانی می‌کردند، امور زندگی مردم توسط حکام به‌عنوان عبادت الهی بر عهده گرفته می‌شد و آنان به سوی هر خیر راهنمایی می‌شدند، به‌گونه‌یی که نیاز به کمک‌های بیگانگان باقی نمی‌ماند. از الله متعال مسئلت داریم که ما را به چنین دولت بزرگی مشرف گرداند، بر شهیدان ما رحمت فرستد، مجروحان ما را شفای کامل عطا کند و بازماندگان ما را در حفظ و حمایت خویش قرار دهد. إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ! دفتر مطبوعاتی حزب التحریر-ولایه افغانستان