FactNameh | فکت‌نامه

در قسمت ۲۹۲ پادکست فکت‌نامه دو ادعای شاخ‌دار آقامیری و حجت عبدالملکی درباره اینترنت و اقتصاد را مرور می‌کنیم. ویدیوهای منتسب به عملیات مجاهدین خلق در تهران، گوشی‌های آیفون در خلیج فارس و اعتراضات در فرانسه و ایتالیا، از دیگر سوژه‌های این اپیزود هستند. castbox.fm/channel/id3929523

در قسمت ۲۹۳ پادکست فکت‌نامه درباره درگیری‌های مسلحانه اخیر در سیستان و بلوچستان، مقایسه وضعیت اینترنت ایران و کره جنوبی، اوضاع تردد دریایی در تنگه هرمز، ادعای تولید طلای مصنوعی، ادعاهای منتسب به اعتراضات فرانسه و چند سوژه متنوع دیگر صحبت کرده‌ایم. castbox.fm/channel/id3929523

❌ ویدیوی منتسب به پرواز جنگنده‌ و سوخت‌رسان آمریکایی بر فراز بندرعباس، مربوط به هند است ویدیویی در شبکه‌های اجتماعی منتشر و ادعا شده پرواز هواپیمای سوخت‌رسان و جنگنده‌های آمریکایی بر فراز بندرعباس در روزهای اخیر را نشان می‌دهد. هیچ رسانه‌ یا منبع معتبری، چنین خبری را منتشر یا تایید نکرده و این ادعا بی‌اساس است. ویدیو مربوط به نمایش نیروی هوایی هند در ۲۵ اکتبر ۲۰۲۶ به مناسبت سالگرد تاسیس آن، در شهر واراناسی هند است. پرچم هند بر فراز ساختمانی که در ویدیو دیده می‌شود، قابل تشخیص است و الگوی یکنواخت هواپیما و جت‌های اسکورت، مانور بودن آن را نشان می‌دهد.👇 factnameh.com/fa/fact-checks…

❌ ادعاهای نادرست درباره مشخص‌شدن نخست‌وزیر بعدی اسرائیل پس از پایان رای‌گیری در اسرائیل، برخی کاربران شبکه‌های اجتماعی از نخست‌وزیری دوباره بنیامین نتانیاهو و برخی دیگر از انتخاب گادی آیزنکوت به‌عنوان نخست‌وزیر جدید خبر دادند؛ ادعاهایی که همه نادرستند. این ادعاها زمانی منتشر شد که شمارش آرا ادامه داشت و مشخص نبود چه کسی نخست‌وزیر آینده اسرائیل می‌شود. در زمان انتشار این ادعاها، هیچ کدام از نامزدها نتوانسته بودند حدنصاب کرسی‌ها یعنی ۶۱ کرسی را تصاحب کنند. در اسرائیل، پس از شمارش آرا، از آنجا که معمولا هیچ حزبی به تنهایی حد نصاب ۶۱ کرسی را به دست نمی‌آورد، رئیس‌جمهوری پس از مشورت با نمایندگان احزاب، یکی از اعضا (معمولا رهبر حزبی که بیشترین شانس را برای ایجاد ائتلاف دارد) را مامور تشکیل دولت می‌کند. اگر این شخص در مهلت قانونی مقرر نتواند ائتلافی با دست‌کم ۶۱ کرسی تشکیل دهد، ماموریت به شخص دیگری سپرده می‌شود. پس از شکست تلاش دوم یا اعلام بن‌بست، فرصتی ۲۱روزه برای معرفی نامزدی با درخواست دست‌کم ۶۱ نماینده وجود دارد؛ برای این مرحله هم ۱۴ روز فرصت وجود خواهد داشت. در صورت ناکامی این مراحل، انتخابات تجدید می‌شود. در تمام این مدت، نخست‌وزیر فعلی، اداره کشور را به عهده خواهد داشت.👇 factnameh.com/fa/fact-checks…

❌ ویدیوی قدیمی منتسب به بیرون راندن زیردریایی هسته‌ای فلوریدا آمریکا از تنگه هرمز ویدیویی در شبکه‌های اجتماعی منتشر شده که ادعا می‌کند بیرون راندن زیردریایی هسته‌ای فلوریدا متعلق به آمریکا از تنگه هرمز به‌دست زیردریایی ایرانی در روزهای اخیر را نشان می‌دهد. این ویدیو قدیمی است و ارتباطی با درگیری‌های اخیر ندارد. این ادعا و ویدیو نخستین‌بار در سال ۱۴۰۲ منتشر شد. روز ۳۱ فروردین ۱۴۰۲، فرمانده نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران مدعی شد زیردریایی فاتح، زیردریایی هسته‌ای آمریکا را شناسایی و مجبور به حرکت در سطح آب کرده است. آمریکا نیز اعلام کرده بود زیردریایی‌اش در تاریخ مورد اشاره از تنگه هرمز عبور نکرده است؛ از این رو در همان زمان هم ماجرای شناسایی زیردریایی فلوریدا به دست ارتش در همان زمان هم مبهم و محل تردید بود، اما در هر حال ارتباطی با این روزها ندارد.👇 factnameh.com/fa/fact-checks…

❌ ادعای تولید سالانه پنج تن طلا در نیروگاه هم‌جوشی، نادرست است این روزها در شبکه‌های اجتماعی ادعا شده دانشمندان موفق شده‌اند تولید سالانه پنج هزار کیلوگرم طلا را محقق کنند؛ اما این ادعا نادرست است. شرکت آمریکایی «ماراتن فیوژن» اعلام کرده در آزمایشی با نوترون‌های حاصل از هم‌جوشی، جیوه را به طلای پایدار تبدیل کرده؛ اما این آزمایش در نیروگاه تجاری تولید برق انجام نشده و مقدار طلای تولیدشده نیز اعلام نشده است. داده‌های عمومی برای تایید مستقل مقدار، خلوص و بازده محصول کافی نیست و نباید «اعلام شرکت» را با «اثبات تولید صنعتی طلا» یکسان دانست. عدد «پنج هزار کیلوگرم طلا در سال» از کجا آمده است؟ این عدد نتیجه شبیه‌سازی یک نیروگاه فرضی است و چنین تولیدی در عمل محقق نشده است. آیا تبدیل عناصر دیگر به طلا دستاورد تازه‌ای است؟ خیر؛ تولید طلا با واکنش‌های هسته‌ای دهه‌ها سابقه دارد و واکنش پیشنهادی این شرکت نیز پیش‌تر بررسی شده است. «سرن» هم تولید هسته‌های طلا از سرب را گزارش کرده، اما مجموع جرم آنها در آزمایش‌های سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۸ فقط ۲۹ تریلیونیم گرم بوده و طلای قابل استفاده به‌دست نیامده است. طلای پایدارِ حاصل از تبدیل هسته‌ای می‌تواند از نظر شیمیایی همان طلای طبیعی باشد؛ اما مساله اصلی، امکان تولید اقتصادی و جداسازی ناخالصی‌های رادیواکتیو است. عدد «۱۸ سال انتظار» در ادعاها، برآورد یکی از سناریوهای مقاله ماراتن فیوژن است، نه زمان ثابت و اجباری برای تمام طلای مصنوعی. آیا این فناوری قیمت طلا را به‌شدت کاهش می‌دهد؟ اطلاعات فعلی چنین نتیجه‌ای را تأیید نمی‌کند. ساخت نیروگاه، تأمین و غنی‌سازی جیوه، مدیریت مواد سمی و رادیواکتیو و حفظ تولید پیوسته، چالش‌های مهمی هستند. حتی پنج تن «تولید فرضی» یک نیروگاه، حدود ۰٫۱۳ درصد تولید معدنی طلای جهان در سال ۲۰۲۵ است. اثر احتمالی این فناوری بر قیمت، به هزینه و مقیاس واقعی تولید و شرایط بازار بستگی دارد.👇 factnameh.com/fa/fact-checks…

❌ ویدیوی قدیمی از مراسم «نِدبه شحوح» در امارات ویدیویی در برخی رسانه‌ها (از جمله همشهری و الف) و شبکه‌های اجتماعی با این ادعا منتشر شده که امارات در سایه تنش‌های اخیر با ایران، با نمایش یک سنت جنگی، در حال قدرت‌نمایی است. این ویدیو قدیمی است و به تنش‌های اخیر ارتباطی ندارد. انتشار ویدیو بدون اشاره به قدیمی بودن آن، گمراه‌کننده است. این تصاویر مربوط به مراسم سنتی «نِدبه شحوح» است؛ آیینی برای ابراز شجاعت، غرور و هویت قومی که در جشن‌های روز اتحاد امارات اجرا می‌شود. این ویدیو مشخصاً به رژه اتحاد در هفتم دسامبر ۲۰۲۴ (۱۷ آذر ۱۴۰۳) مربوط است.👇 factnameh.com/fa/fact-checks…

❌ ویدیوی ساختگی منتسب به جلسه محاکمه دانش‌آموزان معترض فرانسوی ویدیویی در شبکه‌های اجتماعی منتشر و ادعا شده صحنه محاکمه و صدور احکام دانش‌آموزان معترض فرانسوی را نمایش می‌دهد. این ویدیو واقعی نیست و با هوش مصنوعی ساخته شده است. محاکمه افراد زیر ۱۸ سال در فرانسه تابع قوانین خاصی است و به صورت علنی انجام نمی‌شود. در ویدیو نشان می‌دهد که قضات ظاهرا چهار نوجوان را به «حبس جنایی» بین ۱۳۰ تا ۳۲۰ سال حبس محکوم می‌کنند. طبق قانون کیفری فرانسه، بیشترین میزان «حبس جنایی» ۳۰ سال است و مجازات حبس ابد تنها حکم بالاتر از آن محسوب می‌شود. شواهدی از جمله حرکت دهان قضات، فرم لباس پلیس، دستان غیرعادی برخی از نیروها و صفحه نمایش تلفن‌های همراه حاضران، ساختگی‌بودن ویدیو را تایید می‌کند. در جریان اعتراضات اخیر، وزیر دادگستری فرانسه از انتقال ۲۱۷ بازداشتی به زندان خبر داد، اما معلوم نیست چه تعداد از آنها در بازداشت موقت به‌سر می‌برند و چند نفر با محکومیت قضایی روبه‌رو هستند. گزارش‌ها نشان می‌دهد بیشتر احکام صادرشده از نوع تعلیقی هستند و تعداد کمتری حبس قابل اجرا نیز در دادگاه‌ها صادر شده‌اند. گزارش موثق و معتبری که نشان دهد فرد زیر ۱۸ سالی در جریان محاکمات اخیر به حبس محکوم شده باشد، وجود ندارد.👇 factnameh.com/fa/fact-checks…

❌ ویدیوی منسوب به موج جدید خروج مسافران از دبی، قدیمی است ویدیویی در شبکه‌های اجتماعی منتشر شده که ادعا می‌کند مسافرانی را نشان می‌دهد که در روزهای اخیر، از ترس شروع دوباره جنگ ایران و آمریکا، به فرودگاه دبی هجوم برده‌اند. این ویدیو قدیمی است و دهم اسفند ۱۴۰۴ در شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌ها منتشر شده بود. هیچ گزارش معتبر و مستقلی موج گسترده و جدید خروج مسافران از دبی یا ازدحام غیرعادی در فرودگاه در روزهای اخیر را تایید نمی‌کند.👇 factnameh.com/fa/fact-checks…

❌ ادعای نادرست تاسیس حوزه علمیه قم به دست یک سیاستمدار بریتانیایی در شبکه‌های اجتماعی ادعا شده که حوزه علمیه قم به دست یک سیاستمدار بریتانیایی به نام «جرج کرزن» تاسیس شده است. این ادعا نادرست است و منابع معتبر، عبدالکریم حائری یزدی را موسس حوزه علمیه قم معرفی می‌کنند. هیچ منبع معتبری به نقش کرزن یا دولت بریتانیا در تاسیس حوزه علمیه قم اشاره نکرده است. جرج کرزن نایب‌السلطنه بریتانیا در هند و مدتی وزیر امور خارجه بریتانیا بود. در زمان تاسیس حوزه علمیه، او وزیر امور خارجه بریتانیا بود و برای مذاکراتی پیرامون جنگ یونان و ترکیه، در پاریس حضور داشت. کرزن کتابی درباره ایران دارد اما در این کتاب هم به نقش خودش در تاسیس حوزه علمیه قم اشاره‌ای نکرده است. او طراح «قرارداد ۱۹۱۹» بود که اختیارات نظامی و اداری بیشتری به دولت بریتانیا به ایران می‌داد. قم قرن‌ها پیش از تولد کرزن یک مرکز مهم دینی برای شیعیان به حساب می‌آمد.👇 factnameh.com/fa/fact-checks…

✍️ «شاموندا» چیست و درباره نخستین ابتلای انسانی آن چه می‌دانیم؟ نخستین مورد مستند ابتلای انسان به ویروس شاموندا در فرانسه شناسایی شده است. بر اساس گزارش‌های تاییدشده، بیمار، فردی با ضعف شدید سیستم ایمنی بود که در بیمارستانی در لیون بستری بود و اوایل اکتبر ۲۰۲۶ درگذشت. هرچند ابتلای او تایید شده، اما هنوز مشخص نیست ویروس چه نقشی در مرگش داشته است. شاموندا ویروس تازه‌ای نیست و نخستین‌بار در سال ۱۹۶۵ در گاوهای نیجریه شناسایی شد. این ویروس معمولا جانوران را آلوده می‌کند و انتقال آن میان دام‌ها از طریق حشرات ریز خون‌خواری موسوم به «پشه‌ریزه‌های گزنده» انجام می‌شود. مسیر ابتلای بیمار فرانسوی هنوز روشن نیست و با ثبت تنها یک مورد انسانی، اطلاعات درباره علائم، شدت بیماری و احتمال ابتلای افراد سالم بسیار محدود است. تا ۲۳ اکتبر ۲۰۲۶ هیچ مورد مستندی از انتقال شاموندا از انسان به انسان گزارش نشده و مقام‌های بهداشتی فرانسه نشانه‌ای از خطر برای جمعیت عمومی شناسایی نکرده‌اند. گسترش ویروس در دام‌های اروپایی را نباید با آغاز همه‌گیری انسانی اشتباه گرفت. بررسی‌ها ادامه دارد، اما شواهد فعلی از تعبیرهایی مانند «ویروس مرگبار» و «آغاز همه‌گیری جهانی» پشتیبانی نمی‌کنند.👇 factnameh.com/fa/fact-checks…

✍️ ادعای همتی درباره ذخایر ارزی؛ نیاز ۱۰۶ میلیارد دلاری و منابع نامعلوم عبدالناصر همتی، رئیس کل بانک مرکزی، می‌گوید ذخایر ارزی ایران برای تامین واردات تا پایان ریاست‌جمهوری ترامپ و حتی بیشتر از آن کافی است. بانک مرکزی رقم دقیق ذخایر ارزی قابل دسترس خود را منتشر نمی‌کند و اطلاعات عمومی موجود برای راستی‌آزمایی این ادعا کافی نیست. با فرض تامین سالانه ۴۷ میلیارد دلار ارز واردات، مطابق پیش‌بینی همتی برای امسال، تامین واردات تا پایان ریاست‌جمهوری ترامپ به حدود ۱۰۶ میلیارد دلار ارز نیاز دارد. باید توجه کرد این رقم، تخمینی از نیاز ارزی کشور است و میزان ذخایر بانک مرکزی را نشان نمی‌دهد.👇 factnameh.com/fa/fact-checks…

❌ مقایسه گمراه‌کننده وضعیت اینترنت و شبکه ملی اطلاعات ایران و کره جنوبی محمدمهدی حبیبی، مدیرعامل سازمان «فضای مجازی پاک»، کره جنوبی را نمونه کارآمد شبکه ملی معرفی کرده و با اشاره به خدمات بومی این کشور، از شبکه ملی اطلاعات ایران دفاع می‌کند. این مقایسه گمراه‌کننده است. کره جنوبی زیرساخت ارتباط داخلی دارد، اما این به معنای داشتن اینترنتی جدا از جهان نیست. برنامه تاریخی «زیرساخت اطلاعاتی کره» یا KII نیز از سال ۱۹۹۵ آغاز و در پایان ۲۰۰۵ تکمیل شد و زیرساخت آن در برنامه‌های بعدی ارتقا یافت. ادعای حبیبی مبنی بر اینکه «۹۰ درصد استفاده مردم کره از شبکه ملی یا شبکه‌های داخلی است»، منبع و تعریف روشنی ندارد. آمار دسترسی به ۸۸ درصد از هزار وبسایت پربازدید از سرورهای داخل کره، سهم مصرف اینترنت مردم یا سهم خدمات بومی را نشان نمی‌دهد. کره میزبان زیرساخت شرکت‌های جهانی مانند آمازون، گوگل و مایکروسافت است؛ بنابراین دریافت محتوا از سرور داخل کشور، الزاما به معنای استفاده از خدمات کره‌ای نیست. تفاوت تعیین‌کننده، در کنترل ارتباطات است: اسناد شبکه ملی اطلاعات ایران، مدیریت مستقل هنگام جدایی از اینترنت جهانی را الزام کرده‌اند. آبان ۱۳۹۸ نیز دسترسی جهانی بیشتر کاربران قطع شد، درحالی‌که بخشی از خدمات داخلی ادامه یافت. در منابع بررسی‌شده، نمونه‌ای مستند از اجرای چنین الگویی به‌دست دولت کره پیدا نشد. «کاکائوتاک» و «ناور» خدمات بومی پرکاربری‌اند، اما بازار کره منحصرا بومی نیست. وجود و محبوبیت این خدمات، به‌تنهایی شباهت هدف و کارکرد شبکه کره با شبکه ملی اطلاعات ایران را اثبات نمی‌کند. کره جنوبی نیز فیلترینگ و نمونه‌های سانسور سیاسی دارد، اما وضعیت آن با ایران یکسان نیست. فریدم‌هاوس در گزارش آزادی اینترنت ۲۰۲۵، کره را با امتیاز ۶۵ از ۱۰۰ «نسبتا آزاد» و ایران را با امتیاز ۱۳ «غیرآزاد» ارزیابی کرده است.👇 factnameh.com/fa/fact-checks…