MrHun retweeted
Azerbaycan'da laiklik dışarıdan getirilmiş bir model değil, kökleri 19. yüzyıla uzanan yerli bir aydınlanma geleneğidir.
Bu geleneğin kurucu ismi Mirza Fethali Ahundzade'dir (1812-1878). Ahundzade, Müslüman Doğu'da dini taassubu ve din adına yapılan istismarı açıkça eleştiren ilk düşünürlerden biridir.
En cesur eseri "Kemalüddövle Mektupları"nda (1865), hayali bir Hint şehzadesinin ağzından devrinin toplumunu sert bir dille eleştirdi. Ona göre Müslüman toplumların geri kalmışlığının temel sebebi, din adamlarının toplum üzerindeki sorgulanamaz otoritesi, hurafeler ve aklın yerine körü körüne taklidin konmasıydı. Akıl ve bilimin dinin ve geleneğin önüne geçmesi gerektiğini savundu. İslam dünyasında Avrupa'daki Protestan reformuna benzer bir dönüşüm çağrısında bulundu. Kadınların eğitimini ve toplumsal hayata katılımını da açıkça destekledi.
Ahundzade fikirlerini sahneye de taşıdı. 1850'lerde yazdığı komediler, Azerbaycan Türkçesindeki ilk tiyatro eserleridir. Bu oyunlarda halkı kandıran sahte simyagerleri, dervişleri, falcıları ve hurafeleri alaya aldı. "Aldanmış Kevakib" adlı hikâyesinde ise müneccimlerin ve despotizmin gülünçlüğünü ortaya koydu.
Ona göre cehaletin aşılmasının yolu eğitimden, eğitimin yolu ise okuma yazmanın kolaylaşmasından geçiyordu. Bu nedenle Arap alfabesinin ıslahını önerdi, 1863'te projesini İstanbul'a götürdü. Daha sonra Latin harflerine geçilmesini savunan ilk Müslüman aydınlardan biri oldu.
Ahundzade yalnız değildi. Ardından gelen kuşak bu mirası genişletti:
Hasan Bey Zerdabi, 1875'te ilk Azerbaycan Türkçesi gazetesi "Ekinci"yi çıkardı. Gazetede bilimi, tıbbı ve modern tarımı anlattı, hurafelere karşı halkı aydınlatmaya çalıştı. 1873'te Bakü'deki ilk tiyatro gösterisinin düzenlenmesine de öncülük etti.
Seyid Azim Şirvani, bir din âlimi olmasına rağmen şiirlerinde ikiyüzlü din adamlarını eleştirdi. Şamahı'da usul-i cedid okulu açarak modern eğitimi savundu.
Celil Memmedkuluzade, 1906'da "Molla Nasreddin" dergisini kurdu. Dergi, din istismarını, kadınların ezilmesini ve cehaleti mizahla eleştirerek Kafkasya'dan İran'a, Orta Asya'ya ve Türkiye'ye kadar etki yarattı.
Mirza Ələkbər Sabir, aynı dergide yayımlanan hiciv şiirleriyle bağnazlığı, sahte dindarlığı ve kadınların eğitimden uzak tutulmasını eleştirdi.
Ali Bey Hüseyinzade, "Türkleşmek, İslamlaşmak, Avrupalaşmak" formülüyle millî kimlik, inanç ve modernleşmeyi birleştiren bir vizyon ortaya koydu.
Ahmet Ağaoğlu, Bakü'den İstanbul'a, oradan Ankara'ya uzanan çizgisiyle, Türkiye Cumhuriyeti'nin modernleşme düşüncesine de önemli katkılar sundu.
Bu fikirler sahada da karşılık buldu. 1901'de hayırsever Hacı Zeynelabidin Tağıyev, Rus İmparatorluğu'ndaki Müslüman kızlar için ilk laik okulu Bakü'de açtı.
Bu birikimin siyasi sonucu, 1918'de kurulan Azerbaycan Halk Cumhuriyeti oldu. Müslüman Doğu'nun ilk laik ve parlamenter cumhuriyeti olan bu devlet, 1919'da kadınlara seçme ve seçilme hakkı tanıdı. Bu, Müslüman dünyasında bir ilkti ve birçok Avrupa ülkesinden bile önce gerçekleşti.
Sovyet döneminin dayattığı ateizm ise farklı bir şeydi. Laiklik dine düşmanlık değil, din ile devletin ayrılması ve inanç özgürlüğünün korunmasıdır.
Bağımsız Azerbaycan bu mirası Anayasası'na taşıdı. Devlet laiktir, din devletten ayrıdır ve bütün dinler kanun önünde eşittir. Bu sayede Sünni ve Şii ayrımı toplumu bölmedi. Müslümanlar, Hristiyanlar ve Yahudiler yüzyıllardır bir arada yaşıyor.
Bugün laiklik Azerbaycan için yalnızca tarihi bir miras değil, aynı zamanda bir güvenlik meselesidir. Dini kendi siyasi nüfuzunun aracı olarak kullanmak isteyen dış güçlere karşı, ülkenin bağımsızlığını ve toplumsal birliğini koruyan temel ilkelerden biridir.
MrHun retweeted
Ben 10 sene konservatuvar okudum. 20 senedir de Opera’dayım. Bu 30 senede beni bu kadar derinden etkileyen pek az ses ve renk oldu. Şahanesin çocuk 👏🏼🇦🇿
Kenan Bayramlı - Bayati Şiraz
Twitterin Azərbaycan seqmentində izləməyə, fikirlərini oxumağa dəyər profilləri qeyd edin zəhmət olmasa. 🙏🏻
26
Belə başa düşürəm ermənilərin fenomenal bacarığı məntiqlərini söndürə bilmələridir. Bir tərəfdən "Erməni əsgərləri qartaldır, Patriarxların lənətləri dəhşətlidir, Tanrı bizimlədir", digər tərəfdən "bizi qırırlar, kökümüzü kəsmək istəyirlər, məhv oluruq". Onu da bacarmaq lazımdır.
4
Qarşıma Supernova qalığının şəkli çıxıb, elə bilirəm Şuşadır. 40 gündür beynimiz başqa bir şey fikirləşmir. 😊
1
9
Nəticədə Azərbaycan ordusu Şuşaya ağır döyüş, lakin minimum itki ilə çıxdı və müharibə qısa zamanda bitdi. Əks təqdirdə döyüşlər uzana və itkilərimiz qat-qat çox ola bilərdi. Səbəb-nəticə əlaqələrini düzgün qurmağı bacarmaq lazımdır.
4
8) Sülhü necə təsəvvür edirdiniz, 21 əsrdə etnik təmizləmə şəklindəmi, bu mümkündürmü prinsipcə? Bunu hansı dövlət edə bilər, edə bilərmi ümumiyyətlə?
1
4











