Dawno, dawno temu jeden lokalny drukarz mówił: "Ale po co mi ta UPR i jakiś rynek? Mam znajomych w urzędzie, drukuję im wszystko – i mam to zamienić na użeranie się z jakością i ceną?" On nie był głupi. On był racjonalny. I to jest najgorsze. Z jego punktu widzenia wszystko się zgadzało: pewny klient, pewna marża, zero stresu. Rynek to niepewność, a niepewności nikt nie lubi. Tylko że ta wygoda nie była za darmo. Ktoś za nią płacił – tylko nie dostawał rachunku. Płacił podatnik, bo ulotki urzędu kosztowały dwa razy więcej. Płacił młody drukarz z sąsiedniej ulicy, który miał lepszą maszynę i niższą cenę, ale nie miał znajomych – i zamknął firmę i wyjechał do Dublina. A nasz drukarz nawet nie wiedział, że kogoś skrzywdził. Nigdy go nie widział. Teraz pomnóż tego drukarza. Drukarz, budowlaniec, firma od IT dla ministerstwa, dostawca spółki skarbu państwa. Każdy z osobna – sympatyczny, rozsądny człowiek. Razem – gospodarka, w której nie opłaca się być lepszym, tylko mieć lepszych znajomych. A skoro nie opłaca się być lepszym, to nikt lepszy nie jest. Nie powstaje lepsza maszyna, lepszy papier, lepsza usługa. Drukarz z urzędu nie musi niczego wymyślać – jego produktem nie jest druk, tylko znajomość. A znajomość nie tworzy wartości, ona ją tylko przenosi z cudzej kieszeni do swojej. Rynek, który go tak męczył, był jedynym mechanizmem, który zmuszał do robienia czegoś lepiej i taniej. Bez niego kraj kręci się w kółko: dużo pracy, mało wartości. I systemowym efektem tego jest to, że wymieramy w depresji, ale za to z psieckiem. Najpierw najprościej: nas na duże rodziny nie stać. Duża rodzina to luksus społeczeństw, które tworzą wartość. Tam, gdzie jej się nie tworzy, pensja starcza na mieszkanie, raty i psa – ale nie na trójkę dzieci. I nie dlatego, że jesteśmy biedni z natury. Tylko dlatego, że przez trzydzieści lat płaciliśmy drukarzowi za to, żeby nie musiał być lepszy. Ale pieniądze to tylko powierzchnia. Głębszy powód jest gorszy: ta sama logika, która rządziła drukarzem, przeszła z gospodarki do głów. Drukarz wybrał kontrakt bez ryzyka zamiast rynku. Młody człowiek wybiera psa zamiast dziecka. Pies to miłość bez ryzyka: kocha bezwarunkowo, nie wyjedzie, nie zapyta, czemu nic w życiu nie osiągnąłeś. Dziecko to najbardziej ryzykowna inwestycja, jaką człowiek w ogóle może zrobić – dwadzieścia lat włożone w przyszłość, której nie kontrolujesz. Ale też oczywiście najwspanialsza. Na dzieci decydują się ci, którzy w przyszłość wierzą. A w przyszłość wierzy ten, kto widzi, że wysiłek się opłaca. W kraju, gdzie opłacają się znajomości, a nie wysiłek, ta wiara gnije po cichu. Depresja to ten sam mechanizm, tylko od środka. Człowiek, który czuje, że jego starania nic nie zmieniają, w końcu przestaje się starać. Lekarz nazwie to chorobą i przepisze tabletki. Ekonomista nazwałby to racjonalną reakcją na system bez nagród. Tylko ile ludzi umie połączyć te kropki? Prawie nikt. I nie dlatego, że są głupi – tylko dlatego, że między przyczyną a skutkiem jest trzydzieści lat i zupełnie inni ludzie. Drukarz dawno na emeryturze, dumny, że całe życie uczciwie pracował. Jego wnuczka u psychiatry, z jamnikiem na kolanach. Nikt nie wystawi rachunku, nikt nie podpisze się pod przyczyną. Beneficjent kumoterstwa ma twarz, jego ofiara – tylko statystykę. A statystyka nie przychodzi na wybory. Ostatnia kropka jest najtrudniejsza i najbardziej przykra: wnuczka też marzy o pracy w urzędzie.