Historia i książki

Powrót Prymasa 26 października 1956 roku do klasztoru w Komańczy przyjechali Zenon Kliszko i Władysław Bieńkowski, wysłannicy Władysława Gomułki. Siostry przestraszyły się, że kardynała Stefana Wyszyńskiego znów czeka przymusowa przeprowadzka, być może gdzieś dalej na wschód. Jak wspominała jedna z nich, Stanisława Nemeczek, poinformowany o ich przybyciu Wyszyński, powiedział: „Trzy lata na nich czekałem, niech teraz oni poczekają na mnie”. I poszedł do kaplicy. Dopiero po modlitwie zgodził się rozmowę. Trzy lata wcześniej, późnym wieczorem 25 września 1953 roku do bramy rezydencji przy Miodowej zaczęli dobijać się ludzie, którzy twierdzili, że przynieśli list do biskupa Antoniego Baraniaka. Stefan Wyszyński zdążył już położyć się po powrocie z kościoła św. Anny, kiedy kapelan zawiadomił go o niespodziewanej wizycie. Przybysze szarpali klamkę, a od strony ogrodu kolejna grupa funkcjonariuszy przechodziła przez mur. W trakcie zatrzymania owczarek Baca ugryzł jednego z funkcjonariuszy w nogę. Siostra Maksencja przyniosła jodynę, a Prymas zapewnił funkcjonariusza, że pies jest zdrowy. W Sali Papieży jeden z przybyłych wyjął z teki dokument zawierający decyzję rządu: Prymas miał natychmiast opuścić Warszawę, zamieszkać w wyznaczonym klasztorze i zaprzestać wykonywania swoich funkcji. Przed wyjściem wstąpił jeszcze do kaplicy; zabrał brewiarz i różaniec. Przez następne trzy lata przetrzymywano go bez procesu i wyroku, przewożąc kolejno do Rywałdu, Stoczka Warmińskiego, Prudnika i Komańczy. Usunięcie Prymasa miało ułatwić władzom podporządkowanie Kościoła, którego sprawy coraz śmielej rozstrzygano w państwowych gabinetach, łącznie z tym, kto może objąć stanowisko biskupa czy proboszcza. Wiadomość o uwięzieniu szybko dotarła za granicę i pod koniec października ulicami brytyjskiego Bradford przeszło w milczeniu trzy tysiące osób. Obok Polaków maszerowali Litwini, Ukraińcy i Jugosłowianie. Domagali się od rządu brytyjskiego publicznego potępienia terroru i prześladowań religijnych za żelazną kurtyną. Prezydent August Zaleski potępił aresztowanie, a do rodaków w kraju apelował: „Nie dajcie się sprowokować!”. Podobnie przemawiał przez Radio Wolna Europa generał Władysław Anders, deklarując, że emigracja zrobi wszystko, aby poruszyć zachodnią opinię publiczną. Niepokój potęgowało ukrywanie miejsca uwięzienia Wyszyńskiego. Docierały nawet pogłoski, że został wywieziony do Związku Sowieckiego. Tak minęły trzy lata i nagle wysłannicy władzy przyjechali prosić go o powrót. Władysławowi Gomułce zależało na uspokojeniu społecznych nastrojów i umocnieniu własnej pozycji, a szybki powrót Wyszyńskiego do Warszawy miał w tym pomóc. Prymas wykorzystał rozmowę, by upomnieć się o więzionych biskupów i hierarchów usuniętych z diecezji, zażądać zniesienia dekretu pozwalającego państwu ingerować w obsadzanie stanowisk kościelnych oraz wznowienia prac Komisji Mieszanej. 28 października 1956 roku wrócił do Warszawy. Wieczorem wyszedł na balkon i pobłogosławił tłum zgromadzonych przed rezydencją ludzi. Od tego wieczoru mija dziś siedemdziesiąt lat. Kardynał Wyszyński jest także jednym z bohaterów wydanej przez LTW książki Krzysztofa Tarki „Na emigracji i w kraju”, poświęconej polskiej emigracji politycznej i działaniom podejmowanym wobec niej przez władze PRL. Obok Władysława Andersa, Stanisława Mackiewicza i Mariana Hemara pojawiają się w niej ludzie, których nazwiska znacznie rzadziej trafiają do historycznych opowieści: kapitan „Batorego” Jan Ćwikliński, siedmiu marynarzy „Puszczyka” czy Adam Czekalski, krajowy korespondent emigracyjnego „Narodowca”. Przy ich losach widać, jak daleko sięgały ambicje państwa, które chciało kontrolować również tych, którzy z niego wyjechali. Krzysztof Tarka (1965–2022), historyk związany z Uniwersytetem Opolskim, przez lata badał powojenne wychodźstwo, odtwarzając zarówno działalność emigracyjnych środowisk, jak i wymierzone w nie przedsięwzięcia władz PRL.