Iraz Yaşar

“Angst” diyor Metin Altıok bunca harlı şiirin sebebi.. “Birdenbire olur, beklenmedik zamanda; İçinde belirsiz bir şey sezersin. Yüreğinin yankılanan tınısında, Bir şeydir de ne olduğunu bilmezsin. Ne hüzündür, ne kederdir, ne acı; Yalnızca kendisidir, kendine benzer. Şöyle bir yoklamaktır sanki amacı, Karıştırıp aklını geldiği gibi gider. Ama ben inatla tetik durup bekledim; Biraz daha bildim ki her seferinde, İçimde bir taraz gibi sezinlediğim, Hiçlikti özümün duygusal çeperinde. İşte ben yıllar yılı yarı ölü yarı diri; O hiçliğe yazdım bunca harlı şiiri.” Metin Altıok, “Soneler”, Bir Acıya Kiracı.

Kendi tarihine eleştirel bakmaktan uzak, onu adeta “anıtlaştıran”, yaşanan kolektif acılardan gereken dersleri çıkaramayıp, bugününü “acıları yarıştırarak” hınç ve nefret duygusuyla yaşayan; bilinci türlü ezberlerle kuşatılmış, Nietzsche’nin deyimiyle “doğru zamanda anımsamayı bilmediği kadar doğru zamanda unutmayı da bilmeyen” bir toplumun şimdisinin bu kadar neşeden uzak ve karanlık, geleceğinin bu kadar güvensiz olması kaçınılmaz. Geçmişi sağlıklı biçimde sindirip dönüştürebilmek, bir toplumun geleceğini kuran biçimlendirici güçtür. Yaratıcı bir kültür için bu, yaşanan acıları ezilmeden ve dağılmadan kendine mal edebilme yeteneği anlamına gelir. Dolayısıyla bir kültür, yaraları iyileştirebildiği, kaybedileni telafi edebildiği ve kırılmış olanı onarabildiği ölçüde, yaşananlardan güçlenerek çıkar.

İngilizce “courage” sözcüğünün kökeni Latince “cor”, yani kalptir. Platon da erdemler bahsinde bedenle analoji kurarken cesareti kalbin bulunduğu yere yerleştirir. Cesaret, kalbin erdemidir. Oysa cesaret, yine Platon’a göre, aklın erdemi olan bilgeliğin de varlık koşuludur. Bilgelik cesaret gerektirir; çünkü mesele yalnızca “bilmekle” ilgili değildir. Bilgeliğin temelinde yer alan bir erdem olarak cesaret, sözün her koşulda hakikate itibar etmesini, iradenin de bu temelde bir yaşam pratiği geliştirmesini mümkün kılar. Bilgelik, kalbin erdemi olan cesaretle düşünmeye çabalamaktır.

Kinikler için olduğu gibi Nietzsche için de açıksözlülük (Redlichkeit) bedenlenmiş hakikattir. Açıksözlülük bedene dışsal olan bir şey değildir, “saygın lafların debdebesi ve o eski sahte gösterişi" değildir. Aksine, açıksözlülük insanın doğallığını olumlar. Nietzsche'ye göre, homo natura'yı olumlamak, bedeni daha yüksek bir ahlaki kökenin yanılsamalarının ardına gizlemek yerine yaşama özgü bedenlenmenin koşullarını kucaklamak demektir. Tıpkı Kiniklerde olduğu gibi, açıksözlülük, bireylerin “utancı unutmasını” ve "doğal içgüdülerin inkârı'ndan kaçınmasını” imler. Nietzsche'nin açıksözlülük şiarı, "Doğal olalım, eğilimlerimize/beğenilerimize ve beğenmeyişlerimize ahlaki renkler vermeyelim" ifadesi kasıtlı olarak Kinik bir nitelik taşır. Doğaya dönüş olarak açıksözlülük, yerleşik geleneklerle ve kurumsallaşmış ahlaki, politik, dinsel veya ataerkil değerlere bağlılıkla gerilim içindedir. Açıksözlülük ahlakın aşılmasını gerektirir, "iyinin ve kötünün ötesinde" bir hakikati ileri sürer. Ahlaki, dinsel ve metafizik dogmatizme karşıt olarak açıksözlülük anti-temelcidir: Kendine karşı düşünmek, sözde hakikatin sürekli olarak altını oymak ve onu sorgulamak demektir. Vanessa Lemm, Homo Natura, s. 42, çev. Sercan Çalcı

İnsanlar siz uyumlu davrandığınız sürece sizi severler. Fakat bu uyumun bazen sizi ne kadar zorladığını görmeyebilirler. Belki siz de “bu kadar fedakarlık olur” saikiyle göstermemiş olabilirsiniz. Oysa giderek tahammüle dönüşen her uyum çabası, bir noktada isyankar olmaya mahkumdur. Sonra karşınızdaki şaşırır: “Ne oldu şimdi böyle?” Olan aslında şudur: Uyum siz emek verdiğiniz için varolmuştur. Sizin çabanız karşınızdakine canının istediği gibi davranabileceği bir konfor alanı yaratmıştır. Şimdi ise bu uyumu bozan şey sizin duyarlılığınızı, anlayışınızı ve şefkatinizi geri çekmenizdir. Karşınızdaki öfke duyar; çünkü ayakta tutmaya, düzeltmeye, sürdürmeye alışmamıştır. Emek vermek zahmetlidir. Ya size kendinizi kötü hissettirmeye çalışarak dağınıklığı toparlamanızı bekler ya da kendisini ulaşılmaz kılarak korumaya alır; kırılgan egosunun görkemli şatosunda kilitli kalarak bir şeylerin düzelebileceğini düşünür.

Sevgili Utku'nun (Özmakas) Cemal Bali Akal'ın "Görünmeyen Machiavelli" kitabı üzerine Toplum ve Bilim dergisinde yayımlanan eleştiri yazısını okumanızı tavsiye ederim. Yazı, özellikle Machiavelli üzerine yerleşik ve yaygın yorumları, Cemal Bali Akal'ın kitabında ileri sürdüğü tezlerle bağlantılı olarak tartışmaya açıyor. Machiavelli'yi düşünce tarihinde nereye konumlandırmak gerekir? Ortada bir egemenlik, meşruiyet, sözleşme ya da başka bir modern veya pre-modern unsur yoksa Machiavelli boşlukta duran bir düşünür müdür? Yoksa onu, “akıntı”yı güçlendiren havzaların bir parçası olarak değerlendirmek mi daha yerinde olur? Peki bugün, daha eksiksiz bir toplumsal sözleşmenin imkanını düşünürken Machiavelli'den nasıl bir eleştirel cephane devşirilebilir? Kitap ve yazı bu sorulara yanıt arıyor. Utku Özmakas, “Boşluk ve Akıntı: Görünmeyen Machiavelli”, Toplum ve Bilim, Sayı 175. Cemal Bali Akal, Görünmeyen Machiavelli, Zoe Kitap, 2025.

Jung “Bilinçdışının Keşfi” konusunda Nietzsche’ye hakkını verir. “Jung, Nietzsche'nin bilinçışının 19. yüzyıldaki keşfine çok yardımı dokunduğunu, dolayısıyla Freud'un felsefecilerin sadece yaşamın saf, zihinsel yönünü dikkate aldıkları şikâyetine karşı bir istisna oluşturduğunu düşünüyordu. Ama Freud, kendi fikirlerinden bazılarını Nietzsche'nin bir bakıma önceden görmüş olduğunu hissetmesine rağmen Zerdüşt'ü okumaya istekli değildi; çünkü temelini ampirik pratikte değil, sadece spekülasyondan alan fikirlerin etkisi altında kalmak istemiyordu. Öte yandan Jung önceden görenlerin her türlüsünü keşfetmeye bayılıyordu: bunlar bir şekilde onun arketipik temelli fikirler hakkındaki kendi ifadesini önceden onaylar gibiydiler.” C. G. Jung, “Nietzsche’nin Zerdüşt’ü Üzerine Seminerler”, s. 12. Alfa Yayınevi.

Before Sunrise ve Before Sunset ne güzel filmler… Denk geldikçe izlerim. Bu filmlerde sevdiğim üç şey var: Karakterlerin uzun yürüyüşler eşliğinde bir şehri keşfe çıkmaları; bu keşfin, kendilerini, hayatı, siyaseti ve aşkı anlamaya çalışan derinlikli sohbetlerle iç içe geçmesi; bir de bütün bunlara eşlik eden etkileyici bir şehir estetiğinin arka planda akıp gitmesi… Filmlerden birinde şöyle güzel bir replik geçer: “Gençken bağ kurabileceğin birçok insan olacak sanıyorsun. Sonra bunun hayatta sadece birkaç kez olduğunu anlıyorsun.”

"Kendi hayat görüşü gibi nemrut" :)) Fotoğrafın altına düşülen not Eagleton'a mı ait bilemiyorum ama Şopenciğime o kadar da haksızlık etmeyelim.

Selin Aktuyun'un çevirisiyle... Emeğine sağlık canım 🌿🌿 @selinaktuyun

Ne güzel ifade etmiş Jülide Kural: “Birlikteliğimizin gücü hukuki bir statüden değil, sevgimizden, güvenimizden ve ortak hayat irademizden geliyordu.” Ama elbette bazıları için bunu anlamak son derece zor. Nihayetinde, ortada hukuki bir statü yoksa o birlikteliğe saygı duyulmaz; mirasın da “birlikte yaşanılan bir kadına” bırakılmış olması hazmedilemez.

Bazı toplantılarda zamanı büyük bir özenle tüketerek bir türlü meseleyi toparlayamayan ve sadede gelemeyen kişilerden görmeyi istediğimiz netlik :) Kediyi örnek alalım; get to the point!

Kolektif bir çalışma yapmanın bazen insanı zorlayan tarafı şu; o kadar lüzumsuz bir iletişim yükü sırtlanıyorsun ki adeta bir sabır sınavı vermek zorunda kalıyorsun. Çünkü çalışmaya vermen gereken emeğin büyük kısmını diğer insanlara bir şeyleri anlatmaya, yanlış anlaşılmaları gidermeye ve kendini anlaşılır kılmaya harcıyorsun. Üstelik belli bir pratikliğe sahip olmayanların uyumlanmakta zorlanılan yavaşlığı ve beceriksizlikleri tahammül sınırlarını da zorluyor. Sonuç, içine hiç de sinmeyen bir vasatta ortaklaşma. Grup çalışmasını pek sevmeyen bir öğrencim gerekçe olarak “beni yavaşlatıyor, sıkılıyorum” demişti. Haksız sayılmaz.

Anayasa bir toplumsal sözleşmedir. Bu toplumsal sözleşme elbette “kutsal değildir; o ülkede yaşayan vatandaşların bireysel hakları, talepleri, ihtiyaçları, zamanın gerektirdikleri ve koşullar gözetilerek değiştirilir, yeniden düzenlenir. Anayasalara bu bakımdan “Cumhuriyeti savuyoruz” diyerek dokunulmazlık atfetmek, toplumun belirli kesimlerini dışlayıcı/aşağılayıcı bir dille hukuk savunuculuğu yapmak doğru değildir. Hukuk insan haklarını temel almalıdır. Cumhuriyet herkesin Cumhuriyetidir ve herkes için demokratikleşmeye ihtiyacı vardır.

Düşünce kendi ritminde devinmek için sessizliğe ihtiyaç duyar. Sessizlik, zihnin refleksiyonu için bir zorunluluktur. Maalesef yüksek sesle yaşamayı alışkanlık haline getirmiş bir toplumda sessizliği bulmak ve talep etmek çok zor. Oysa sessizlik, üretken düşüncenin alanıdır; okumak, yazmak, düşünmek hep orada filizlenir. Gürültücü toplumlar, düşünen insana saygı duymakta zorlanıyorsa bu biraz da sessizliğin değerini hiç anlayamamış olmalarından kaynaklanıyor.

“Kibir sadece yüceliği taklit eder...” Augustinus, “Confessiones/İtiraflar”, 2.6.13 Heykel: Pythagoreio Arkeoloji Müzesi, Samos

Öğrencilerime kızıyorum derslerde Tiktok referansıyla konuştukları için ama okumadıkları metinler üzerine yapay zeka yorumuyla tartışan akademisyenlere ne demeli? Üzücü gerçekten.

Madem YZ ile konuşuyoruz; O halde, “Mansplaining” nedir?

Bu toplumda yaratıcı zihin yokluğunun önemli bir sebebi prosedürlere, kurallara aşırı bağlılık... Bununla bağlantılı olarak da aklını başkasının idaresi olmadan kullanamamak... Ama yeri geldiğinde "pozisyonumuz güçlüyse" kuralları kendi çıkarımıza esnetebiliyoruz da... Sonuç olarak kendi aklıyla düşünen, kendi vicdanıyla hareket eden bir insan için böyle bir ortamda var olmak gerçekten azap verici...

Bazen gerçekten sıkıntı çeken insanların derin suskunluğunu gözlemliyorum. Yaşadıkları acı öyle bir noktaya varmış ki dile gelmek istemiyor; bakışlarına, duruşlarına sirayet ediyor. Gözlerine, gülüşlerine yansıyor. Ne tuhaf; insanın büyük acılarla içi oyulurken dilsiz kalması… Bir de küçük dertlerin büyük gevezeleri var. Hafif kaygılarından büyük gündemler yaratanlar… Bazen bir “Merhaba, nasılsın?” dediğinde insanı bu soruyu sorduğuna pişman edenler… Böylelerinin “yorgunum, meşgulüm” diye başlayan dertlenmeleri bir süre sonra iletişimi bir çeşit kahır azabına dönüştürüyor; o an katlanmaya gücün varsa iyi. Açıkçası, suskun bir acıyı dile geldiği kadarıyla dinlemek, hissedilen duyguyu anlamak, orada hepimizin payına düşebilecek bir ortaklık sezmek… Gerçek iletişim, sahici bir bağ ancak böyle bir dolayımda mümkün. Küçük dertlenmelerin şikayetçi gevezeliği ise eninde sonunda var olan iletişimin ölümü demek.