
PhD in CS | 🔍 Problem Solver & Curious Mind 📚 #ML #IoT #NetworkSecurity #IPIN 🎓PhD @HeriotWattUni | MSc @uni_essex_csee | BSc @marmara1883 🚀 Ex @HuaweiUK
Gümüşhane, Türkiye
Joined July 2009
- Tweets6K
- Following266
- Followers560
- Likes4.5K
Pinned Tweet
Birleşik Krallık çapında yapılan, 275 öğrencinin ve 154 takımın katıldığı #Huawei üniversiteler arası kodlama yarışmasında ekibimiz Turkuaz'ın- @kkostas (@macshw, @HeriotWattUni) @rykostas (@infAtEd,@EdinburghUni)- birinci olduğunu duyurmaktan mutluluk duyuyoruz.
Nişanyan'ın yaklaşımındaki temel çelişki şu: Anadolu'da kendi yerel dilini konuşan, farklı inançlara sahip, köyünde ağaca, taşa tapan insanların zamanla Ermeni kimliği altında birleşmesini tarihsel bir oluşum olarak kabul edebiliriz. Peki aynı tarihsel süreç Türkler için neden bir kimliksizlik veya yenilmişlik hikâyesine dönüştürülüyor? Ermeni kimliği de Türk kimliği de tarihsel, kültürel ve toplumsal etkileşimlerle şekillenmiştir. Ya bu tarihsel oluşum bütün halklar için geçerlidir ya da hiç kimseye ayrıcalıklı bir ölçü uygulanmamalıdır.
Çin'den Gelen "Türkler Orta Asya'dan Gelmedi" Saldırısı: Nişanyan'a Göre Arkasında Ne Var?
🟣 Çinli hesaplar Türkçülerle atışıyor ve Türkçüler başa çıkamıyor: "Hunlar Türk'tür, Orta Asya Türk'tür" iddiasına çok sistemli saldırıyorlar.
🟣 Nişanyan'a göre bu organize bir propaganda çalışması gibi görünüyor. Türkçüler ise küfür ve ana avrat sövmeyle cevap verebileceklerini sanıyor.
🟣 Peki Türkiye Türklerinin gerçek soydaşları kim? Nişanyan: En çok İranlılar, sonra Ermeniler, Gürcüler, Yunanlılar, Bulgarlar ve Kürtler. Özbek'le benzerlikleri yok.
🟣 "Hunların da Moğolların da Türk sayılması için hiçbir sebep yok. Anadolu insanının biyolojik soyunun Orta Asya'ya dayandığını gösterecek hiçbir belirti yok."
🟣 "Sen bugünün Türkiye'sinde fethedenlerin değil, fethedilenlerin torunusun." Köyünü yakanların dilini ve dinini benimsemiş, yenilmiş bir halk, diyor Nişanyan: "Türkiye demek bugünkü budur."
Pazar Sohbeti 301 - 15 Kasım 2026
👆 Tüm kesitler profilimizdeki linkte
121
Publish or Perish: Bilgi Üretmek mi, Bilgiye Erişimi Satın Almak mı?
Amerikalıların meşhur bir sözü vardır: “Publish or perish.” Yayımla ya da yok ol! Akademik dünyanın neredeyse değişmez düsturlarından biridir bu. Yayın yapmak, akademik hayatın vazgeçilmezidir. Ancak kabul etmek gerekir ki yayın yapmak hem giderek zorlaşıyor hem de giderek pahalılaşıyor.
Apple, Google veya Microsoft gibi teknoloji devlerini hepimiz biliriz. Ancak akademik yayıncılık dünyasının devlerinden Elsevier'in kârlılığına baktığınızda, bu şirketlerin bazı dönemlerde önüne geçebildiğini görürsünüz. Aslında işin ekonomik mantığına bakınca bunun nedenini anlamak pek de zor değil.
Şöyle düşünün: Akademik dergilerde yayımlanan makaleleri araştırmacılar yazıyor. Üstelik bu yazarlar çoğu zaman çalışmalarının karşılığında herhangi bir ücret almıyor. Hatta bazı durumlarda makalelerinin yayınlanması için kendileri ödeme yapıyor. Makaleleri değerlendiren hakemler, yani alanında uzman akademisyenler, bu çalışmalar için çoğunlukla tek kuruş almıyor. Editörlük süreçlerinin önemli bir kısmı da yine akademik emeğe dayanıyor. Buna karşılık üniversiteler, üretilmesinde kendi akademisyenlerinin de büyük payı bulunan bu bilgiye erişebilmek için yayıncılara oldukça yüksek abonelik ücretleri ödüyor.
Başka bir ifadeyle, bilginin üretilmesinden değerlendirilmesine kadar akademik camianın omuzladığı bir süreçten, erişim aşamasında büyük bir ticari değer yaratılıyor. İnsan ister istemez şu soruyu soruyor: Bundan daha kârlı bir iş modeli olabilir mi?
Akademik yayıncılıkta kabaca iki temel yol var: subscription ve open access.
Subscription modelinde makalenizi yayınlatmak için genellikle doğrudan bir yayın ücreti ödemezsiniz. Ancak makaleniz bir abonelik duvarının arkasında kalır. Yalnızca ilgili dergiye veya veri tabanına abone olanlar ya da makalenizi ayrıca satın alanlar çalışmanıza erişebilir. Elbette bunun da istisnaları var. Bazı dergiler sayfa aşımı veya ek hizmetler için ücret talep edebiliyor. IEEE IoT Journal'da yayınladığım bir makale için ödediğim 250 dolar, örneğin, hâlâ içime derttir.
Open access modelinde ise makaleniz herkesin erişimine açık olur. Okuyucunun abonelik sahibi olması veya makaleyi satın alması gerekmez. Ne var ki bu kez faturanın önemli bir kısmı yazara, daha doğrusu yazarın bağlı bulunduğu kuruma kesilir. Article Processing Charge (APC) adı verilen bu yayın bedelleri, saygın yayınevlerinin dergilerinde dahi birkaç bin doları bulabiliyor. IEEE ve Elsevier çatısı altındaki bazı dergilerde APC ücretleri 2.000 doların üzerine çıkarken, MDPI gibi yayınevlerinde de dergiye göre değişmekle birlikte 1.000–2.400 İsviçre frangı arasında ücretlerle karşılaşabiliyorsunuz.
Benim yayın politikam ise biraz daha kişisel bir yerden şekilleniyor.
Çalgı Çengi filminde Gürkan karakterinin meşhur bir repliği vardır: “He insanın gönlünden durduk yere para vermek geçer mi Dayıoğlu? Benim geçmiyor.” Benim de geçmiyor doğrusu.
Bir dergiye makalemi yayımlaması için binlerce dolar ödemeyi pek doğru bulmuyorum. Elbette üniversitenin veya bir araştırma fonunun APC ücretini karşıladığı yayınlarım oldu. Böyle durumlarda ödeme doğrudan cebimden çıkmadığı için meseleye biraz daha farklı yaklaştım. Fakat kendi tercihim söz konusu olduğunda, yalnızca makalemi herkes okuyabilsin diye ciddi miktarda para ödemek içime sinmiyor.
Bu durumda geriye subscription modeli kalıyor. Ancak onun da başka bir problemi var: Makaleniz yayımlanıyor, akademik değerlendirmeden geçiyor, literatüre katkı sunuyor ama bir ödeme duvarının arkasında kalıyor. Açıkçası bu da beni rahatsız ediyor.
Çünkü akademik bilgi, yalnızca belirli üniversitelerin kütüphanelerine veya yeterli bütçeye sahip araştırmacılara ait olmamalı. Bağımsız çalışan araştırmacıları, abonelik imkânı bulunmayan üniversitelerdeki akademisyenleri ve makalesini okumak isteyen öğrencileri düşünün. Özellikle ekonomik imkânları sınırlı ülkelerde bu durum çok daha ciddi bir eşitsizlik yaratıyor.
Dünyada zaten yeterince fırsat eşitsizliği varken, bilgiye erişim konusunda da bu eşitsizliğin bir parçası olmayı kendime pek yakıştıramıyorum.
Burada Aleksandra Elbakyan'ı anmadan geçmek olmaz. Sci-Hub'ın kurucusu olan Elbakyan, akademik yayınlara erişimdeki eşitsizliği dünyanın gündemine taşıyan en tartışmalı isimlerden biri. Yöntemleri ve telif hakları konusundaki hukuki tartışmalar bir yana, ortaya koyduğu temel soruyu görmezden gelmek kolay değil: Bilimsel bilgiye erişim ekonomik güce mi bağlı olmalı?
Benim bu meselede bulduğum çözüm ise oldukça basit.
Makalemi önce arXiv gibi bir ön baskı (preprint) platformunda yayımlıyorum. Ardından çalışmamı uygun akademik dergiye gönderiyorum. Böylece makalem hakem değerlendirmesinden geçip bir dergide yayımlansa ve nihai sürümü bir abonelik duvarının arkasında kalsa bile, araştırmacılar en azından ön baskı sürümüne ücretsiz olarak erişebiliyor.
Böylelikle hem akademik yayıncılığın hakem değerlendirmesi ve bilimsel niteliğin korunması gibi önemli işlevlerinden vazgeçmemiş oluyorum hem de ürettiğim bilginin mümkün olduğunca fazla insana ulaşmasını sağlıyorum.
Elbette ön baskı ile hakem değerlendirmesinden geçmiş nihai makale aynı şey değil. Aralarında değişiklikler olabilir. Ancak çoğu zaman araştırmacıların çalışmanın yöntemini, bulgularını ve temel katkısını anlayabilmeleri için bu sürüm de oldukça kıymetli.
Sonuçta bilim, biriktirerek ilerler. Bir araştırmacının yıllarını vererek ortaya koyduğu bir çalışmanın, başka bir araştırmacının yeni bir fikir geliştirmesine vesile olması kadar doğal bir şey yoktur. Üstelik o araştırmacının hangi ülkede yaşadığı, hangi üniversitede çalıştığı veya kütüphanesinin ne kadar güçlü olduğu, bilimsel merakının önüne geçmemeli.
Bilimsel yayın yapmak elbette önemli. Ama bence bilimsel bilginin yayılmasını sağlamak da en az onun kadar önemli.
Publish or perish, öyle mi? Ben biraz da publish and share diyorum.
1
107
Karın Altında İki Yabancı: Mikail ve Kosmos
Bazı filmler vardır, izlemek için yıllarca beklersiniz. İzlediğinizde ise yalnızca bir filmi bitirmiş olmazsınız; zihninizde yıllardır bekleyen bir sorunun üzerini de açarsınız. Reha Erdem'in Kosmos filmi benim için böyle bir deneyim oldu. Yaklaşık on beş yıldır izleme listemde duran filmin nihayet üzerini çizdim. Fakat bazı filmlerin üzerini çizmek, onları zihinden silmek anlamına gelmiyor. Bilakis, kimi filmler bittikten sonra asıl yolculuğuna başlıyor.
Kosmos kolay tüketilecek, hikâyesi başından sonuna kadar anlaşılacak, izleyicisini rahat bir yere yerleştirecek filmlerden değil. Kars'ın karla örtülü sokaklarında başlayan bu yolculuk, bizi yalnızca bir adamın hikâyesine değil, insan olmanın anlamına, yaşamla ölüm arasındaki ince çizgiye, iyiliğe, aşka, inanca ve toplumun görünmez kurallarına götürüyor.
Filmi izlerken zihnimde sürekli başka bir hikâye dolaşıp durdu: Tolstoy'un İnsan Neyle Yaşar? adlı öyküsü.
İki ayrı coğrafyada, iki ayrı anlatım biçiminde, birbirine hiç benzemeyen iki karakter... Bir tarafta ayakkabıcı Simon'un yanında insanlığı öğrenen düşmüş melek Mikail, diğer tarafta karların içinden çıkıp gelen ve geldiği gibi kaybolan Kosmos.
Belki de ikisinin ortak noktası, insanlara kendilerinin bile farkında olmadıkları bir şeyi hatırlatmalarıdır.
İnsanın arasına gönderilen melek
Tolstoy'un hikâyesinde Mikail, Tanrı'nın buyruğuna karşı geldiği için yeryüzüne gönderilir. İnsanların arasına karışacak, onların hayatını yaşayacak ve Tanrı'nın sorduğu üç sorunun cevabını öğrenecektir:
İnsanın içinde ne vardır?
İnsana verilmeyen nedir?
İnsan ne ile yaşar?
Mikail, ayakkabıcı Simon'un yanında çalışmaya başlar. İnsanların arasına girer, onların hayatlarına dokunur, acılarını ve sevinçlerini görür. Zamanla insanın yalnızca kendi bilgisiyle, kendi hesaplarıyla ve kendi planlarıyla yaşayamadığını anlar. Sevgi, insan hayatının merkezinde duran görünmez kuvvettir.
Fakat Mikail'in hikâyesinde beni en çok etkileyen şeylerden biri, onun melek olmasına rağmen insan hayatının sıradan gerçekleriyle karşılaşmasıdır. İnsan gibi yaşamak zorundadır. Acıkır, üşür, uyur. Bir anlamda insan olmanın cezasına çarptırılmıştır. İnsanlığın bilgisini, insanlığın sınırları içerisinde öğrenir.
Az konuşur, az yer, çok çalışır. Gözünü önünden ayırmaz. Sanki her hareketi, her karşılaşması, her suskunluğu bir şey öğretmektedir ona.
Ve ayrılırken insanlara üç sorunun cevabını, yani bir parça bilgeliği hediye eder.
Karların içinden gelen yabancı
Kosmos ise Mikail'in neredeyse tam zıddıdır.
O da nereden geldiği belli olmayan bir yabancıdır. O da insanların arasına karışır. O da alışılmış hayatın dışında durur. Fakat Mikail'in aksine insan olmanın sınırlarına pek aldırmaz.
Uyumaz, üşümez, yorulmaz. Yediği neredeyse yalnızca toz şekerdir. İçtiği çaydır; hem de kaynar halde, birkaç büyük yudumda. İnsanların gündelik ihtiyaçları, kaygıları ve hesapları onun dünyasında pek bir yer tutmaz.
Bir şifacı gibidir. Ölümle yaşam arasındaki o ince çizgide dolaşır. Ölü sanılanı hayata döndürür, hastalara şifa verir. Üstelik bütün bunları büyük bir gösterişle değil, sanki dünyanın en doğal işini yapıyormuş gibi gerçekleştirir.
Ama Kosmos'un asıl tuhaflığı, şifa dağıtmasından ibaret değildir. O, insanın kurduğu düzenin dışında yaşamayı seçmiştir. Çalışmak istemez. Otoriteyle arası iyi değildir. Kendisine sunulan toplumsal rollerin hiçbirine sığmaz. Bir işte çalışması, bir düzene bağlanması, kendisinden beklenen davranışları sergilemesi istenir; fakat o, bütün bunların karşısında kendi yolunda yürümeye devam eder.
İnsanlara yardım eder ama onların kurallarına uymaz. Verir ama karşılığında bir şey beklemez. İyilik yapar ama iyiliğini toplumsal bir kimliğe dönüştürmez.
Bir yandan aşk adamıdır. Neptün'e duyduğu aşk, onun dünyaya bağlandığı belki de en güçlü iptir. Bu yönüyle eski Mecnunları, aşkı bir akıl hastalığı değil, dünyayı başka türlü görmenin yolu sayan dervişleri hatırlatır.
Melek midir, ermiş midir, deli midir, hırsız mıdır? Film bunların hiçbirine kesin bir cevap vermez. Belki de cevap vermemesi gerekir.
Kosmos karların içinden gelir, karların içinde kaybolur. Tıpkı nereden geldiğini bilmediğimiz bir masal kahramanı gibi...
Mikail bilgelik bırakır, Kosmos soru
İki karakter arasındaki en belirgin ayrımın burada ortaya çıktığını düşünüyorum.
Mikail, insanları anlamak için onların arasına gönderilmiştir. Hikâyenin sonunda insanın ne ile yaşadığını öğrenir ve bu bilgiyi insanlara bırakır. Onun yolculuğu bir öğrenme ve tamamlanma hikâyesidir.
Kosmos ise sanki insanları anlamaya gelmemiştir. İnsanların zaten çok iyi bildiklerini sandıkları şeyleri sorgulatmaya gelmiştir.
Mikail bize cevaplar verir. Kosmos sorular bırakır.
Mikail'in ardından insanın içinde bir aydınlanma duygusu kalır. Kosmos'un ardından ise zihnimizi kemiren sorular...
İnsan neden çalışmak zorundadır? Bir insanın değerini yaptığı iş mi belirler? İyilik yapmak için bir karşılık beklemek gerekir mi? Birini hayata döndürmek mümkünken, onun hayatına nasıl devam edeceğine kim karar verir? Toplumun deli dediği kişi gerçekten deli midir, yoksa bizim normal dediğimiz hayat mı bir tuhaflık barındırır?
Belki de Kosmos'un en büyük itirazı, insanın kendi kurduğu düzeni doğanın değişmez kanunu sanmasına yöneliktir.
Bizim için çalışmak, üretmek, bir yere ait olmak, bir düzenin parçası olmak hayatın vazgeçilmezleri. Kosmos ise bunların hiçbirini kendisine borçlu hissetmez. Dünyaya gelmiş, yaşamaya başlamış ve kendi bildiği gibi yaşamaktadır. Bizim ondan beklentilerimizle onun hayattan beklentileri arasında büyük bir mesafe vardır.
Üstelik bu mesafe, film ilerledikçe bir yabancılık olmaktan çıkıp bir tür meydan okumaya dönüşür.
Kars: Bir coğrafyadan fazlası
Filmin bütün bu soruları böylesine etkileyici biçimde sordurabilmesinde Kars'ın payını göz ardı etmek mümkün değil.
Kars burada yalnızca olayların geçtiği bir şehir değil. Filmin ruhunu kuran, karakterlerin iç dünyasını görünür kılan, anlatının neredeyse yaşayan bir parçası.
Beyaz kar örtüsünün altında griye çalan taş binalar, eski Baltık mimarisinin ağırbaşlılığı, ıssız sokaklar, terk edilmiş yapılar, uzakta uzanan karlı tepeler...
Bütün bunlar insanda hem bir güzellik hem de bir tekinsizlik duygusu uyandırıyor.
Öyle bir soğuk ki yalnızca havayı değil, insanın içine kadar işliyor. İzlerken insanın omuzlarını biraz daha yukarı çekesi, ellerini cebine sokası geliyor. Karın altında kalan şehirde zaman sanki başka türlü akıyor.
Kazlar, köpekler, inekler, kuşlar... Doğanın diğer sakinleri de filmin dünyasında kendilerine yer buluyor. Hayvanlar bir dekor unsuru olmaktan çıkıp insanlarla aynı hayatın ortakları haline geliyor. Kosmos'un hayvanlara insanlardan daha aşağı bir varlık muamelesi yapılmasına itirazı da bu bakımdan anlam kazanıyor.
İnsan, kendisini doğanın merkezine yerleştirmeyi seviyor. Oysa karın altında insanın kurduğu bütün düzenler bir süreliğine susuyor. Binalar, yollar, makamlar, kurallar... Hepsi aynı beyaz örtünün altında kalıyor.
Kars'ın güzelliği de biraz buradan geliyor sanırım. İnsana kendi küçüklüğünü hatırlatan bir coğrafya. Bir yandan büyüleyici, bir yandan acımasız. Bir yandan sığınak, diğer yandan sınav.
Kar, bir taraftan her şeyi örterken diğer taraftan her şeyi görünür kılıyor. İnsanların kim olduklarını, neye inandıklarını, neyi sevdiklerini, ne uğruna yaşadıklarını...
Belki de Kosmos'un böyle bir yerde ortaya çıkması tesadüf değildir. Onun geldiği dünya ile bizim alıştığımız dünya arasındaki mesafe, Kars'ın uçsuz bucaksız beyazlığında daha belirgin hale geliyor.
Ölüm ile yaşam arasındaki ince çizgi
Filmin en çarpıcı taraflarından biri de ölümle yaşam arasındaki ilişki.
Kosmos'un şifa dağıtması, ölüleri hayata döndürmesi ve insan bedeninin sınırlarını zorlayan davranışları, onu sıradan bir karakter olmaktan çıkarıyor. Fakat bütün bunların yanında kendisi de hayatın içinde dolaşan, âşık olan, kaybolan, arayan bir varlık.
Ölümün bu kadar yakınında dolaşırken hayata bu kadar bağlı olması ilginç bir tezat.
Tolstoy'un Mikail'i de insanın ölümlülüğü ve sınırlılığı üzerinden öğrenir. İnsan geleceğini bilemez, başına ne geleceğini hesaplayamaz. Hayatı tek başına kontrol edebileceğini sanır ama aslında kendisine verilmemiş bir bilgiyle yaşamaya çalışır.
Kosmos ise sanki bu sınırları tanımamaktadır. Ölüm karşısında bile alışılmış kabulleri sorgular.
Ancak iki hikâyenin de merkezinde aynı gerçek vardır: İnsan, hayatın bütün sırlarını çözebilecek bir varlık değildir.
Mikail bunu öğrenerek olgunlaşır. Kosmos ise bunu bize sürekli hatırlatarak uzaklaşır.
Bir yabancının ardından
Filmin sonunda Kosmos'un gidişi, gelişinden daha az gizemli değildir. Karların içinden çıkıp gelmiş, insanların hayatlarına dokunmuş, kimi zaman iyileştirmiş, kimi zaman huzursuz etmiş, kimi zaman da bütün düzeni altüst etmiştir. Sonra geldiği gibi gider.
Mikail'in gidişiyle Kosmos'un gidişi arasındaki fark da burada saklıdır.
Mikail ayrılırken arkasında cevaplar bırakır. İnsanların neyle yaşadığını anlatan bir bilgelik bırakır.
Kosmos ise arkasında cevaplanması güç sorular bırakır. İnsanların hayatlarını, alışkanlıklarını, doğrularını ve kabullerini yeniden düşünmelerine neden olur.
Biri insanın içinde sevgi olduğunu öğretir. Diğeri insanın hayatını sevgi dışında hangi alışkanlıklarla kuşattığını sorgulatır.
Biri insanın kendisine verilmeyen bilgiyi, diğeri insanın kendisine verilmiş hayatı nasıl tükettiğini düşündürür.
Belki Kosmos eski zamanların Mecnunlarından biridir. Belki bir derviş, belki bir şifacı, belki de yalnızca bizim dünyamıza yanlışlıkla uğramış bir yabancı. Onu bir kalıba yerleştirmeye çalıştığımız anda elimizden kaçıyor. Çünkü onu anlamak için kullandığımız bütün kavramlar, onun sorguladığı dünyanın kavramları.
Filmi bitirdiğimde aklımda kalan en güçlü görüntülerden biri karın içindeki o yabancıydı. Kars'ın taş binaları, kazları, köpekleri, inekleri ve insanlarıyla kurduğu tuhaf dünyanın içinden geçip gitmişti. Şehir yine kendi hayatına devam edecekti. İnsanlar yine çalışacak, alışveriş yapacak, birbirlerinden beklentiler içine girecek, kurallar koyacak ve o kuralları koruyacaklardı.
Ama bir yabancı gelmişti bir kere.
Ve bazı yabancıların en büyük marifeti, gittikten sonra bile insanın zihninden çıkmamalarıdır.
Tolstoy'un Mikail'i bize insanın ne ile yaşadığını öğretmişti. Reha Erdem'in Kosmos'u ise belki daha zor bir şey yaptı: Nasıl yaşadığımızı sorgulattı.
Mikail'in hikâyesinden insanın kalbine dair bir cevapla ayrılırız. Kosmos'un hikâyesinden ise zihnimizde dolaşan bir sürü soruyla...
Belki de bu yüzden biri Tanrı'nın gönderdiği bir melektir, diğeri ise karların içinden çıkıp gelen bir bilmece.
Mikail bize insan olmanın hikmetini anlatır. Kosmos ise insan olmanın ne kadar tuhaf bir şey olduğunu hatırlatır.
Ve kar yağmaya devam eder...
221
"Dağ görgüsü kazanır Ağrı'yı bir kez görse de kişi; Marmara'dan yirmi yılda çıkaramayacağı gerçeği, okyanusu beş dakika seyretmekle kavrar." der Cemal Süreya.
Mevlânâ ise şöyle der: "Testiyi denize de daldırsan, bir testi su alabilirsin."
Bu iki söz, insanın gelişimine ilişkin birbirinden farklı iki anlayışı temsil ediyor.
Cemal Süreya'ya göre insan, karşılaştığı çevreyle, deneyimlerle ve gördükleriyle dönüşür. Bazen tek bir karşılaşma, yıllarca yaşadıklarımızdan daha fazla şey öğretir. İnsan, bulunduğu yerin sınırlarını aşarak yeni bir bakış açısı kazanabilir. Başka bir deyişle, insanı biraz da karşılaştığı dünya şekillendirir.
Mevlânâ'nın sözünde ise başka bir vurgu var: İnsanın alabileceği, kavrayabileceği ve özümseyebileceği şeylerin bir sınırı vardır. Denizin büyüklüğü, testinin alabileceği su miktarını değiştirmez. Önündeki imkân ne kadar geniş olursa olsun, insan ancak kendi kapasitesi ölçüsünde ondan yararlanabilir.
Birinde çevrenin insanı dönüştürme gücü, diğerinde insanın kendi sınırları öne çıkıyor. Biri deneyimin insanı büyütebileceğini, diğeri ise karşılaşılan imkânların tek başına büyümek için yeterli olmadığını söylüyor.
Peki hangisi haklı?
Belki de ikisi de. Çünkü insan ne yalnızca çevresinin ürünüdür ne de doğuştan belirlenmiş kapasitesinin mahkûmudur. Okyanusu görmek testiyi büyütmez belki ama insanın kendisini bir testi olarak görüp görmemesini değiştirebilir. Bazen asıl mesele denizin büyüklüğü değil, insanın kendi sınırlarını yeniden düşünmeye cesaret etmesidir.
1
73
Liyakat, Torpil ve İnisiyatif Üzerine Bir Düşünce
Bir kişinin liyakatle mi yoksa torpille mi bir makama geldiğini anlamanın yollarından biri de onun inisiyatif alma becerisine bakmaktır. Çünkü liyakatle gelen, emeğine güvenir, hata yapmaktan çok fazla çekinmez; torpille gelen ise, “bir açığım ortaya çıkmasın” kaygısıyla genellikle risk almaktan uzak durur.
Bu bana Ali Şeriati’nin çocukluk anısını hatırlattı:
Küçükken anneme, “ağaca çıkacağım, yardım et” dedim.
Annem, “Başkasının çıkardığı yerden inemezsin, düşersin” diye karşılık verdi.
Liyakatlılar, kendi güçleriyle çıktıkları için daldan dala sekebilirler. Torpilliler ise genellikle gövdeye sıkıca sarılır, düşmemek için fazla kıpırdamazlar.
Bir Eleştiri Üzerine Tekrar Değerlendirme
Bu düşüncemi bir arkadaşımla paylaştığımda tam tersini söyledi:
“Bence torpille gelenler daha fazla inisiyatif alabilir. Çünkü arkalarında onları koruyacak bir güç vardır. Hata yapsalar bile sırtları sağlamdır.”
İtiraf etmeliyim, ilk başta bu bakış açısı bana ters geldi. Ama düşündükçe haklı olabileceği noktalar olduğunu gördüm. Gerçekten de bir kişi güçlü bir korumaya sahipse, hata yapmaktan korkmaz ve bazen liyakatlı birinden daha rahat risk alabilir.
Liyakat ve Torpilin İnisiyatife Etkisi
Aslında burada mesele sadece “liyakat mı, torpil mi?” değildir. İşin niteliği, sorumluluk düzeyi ve koruma mekanizmasının gücü belirleyici olur.
Teknik ve uzmanlık isteyen işlerde:
Liyakat çok önemlidir. Torpille gelen kişi, bilgisizliği kolayca açığa çıkacağından inisiyatif almaktan kaçınır.
Rutin veya düşük seviyeli işlerde:
Koruma mekanizması güçlü olan torpilliler daha rahat hareket eder. Hata yaptıklarında telafisi kolaydır, bu da özgüvenlerini artırır.
Üst düzey ve stratejik işlerde:
Burada yanlış bir kararın bedeli büyüktür. Torpille gelen biri için korunmak daha zordur. Bu yüzden genellikle daha temkinli, daha az inisiyatiflidir.
Psikolojik açıdan:
Liyakatlı kişi, “Ben hak ettim” diyerek özgüvenle hareket eder.
Torpilli kişi ise ya güvensizlik yüzünden çekingen olur ya da arkasındaki güce fazlaca güvenip abartılı cesaret gösterebilir.
Orta Yol
Sonuçta şunu söyleyebiliriz:
Liyakat + Koruma yoksa → İnisiyatif yüksektir.
Torpil + Güçlü koruma varsa → İnisiyatif yüksektir.
Liyakat + Yüksek sorumluluk varsa → İnisiyatif kontrollü ama güçlüdür.
Torpil + Yüksek sorumluluk varsa → İnisiyatif düşüktür.
Yani mesele, liyakat ile torpili siyah-beyaz bir karşıtlıkta görmek değil. İşin zorluğu, görünürlüğü ve korunma gücü işin rengini değiştiriyor.
Ben hâlâ liyakatın uzun vadede daha sağlam bir zemin olduğuna inanıyorum. Çünkü bir kişinin gerçek cesareti, kendi emeğine güvenmekten gelir. Ama arkadaşımın dediği gibi, torpille gelenlerin kısa vadede daha rahat inisiyatif aldığı durumlar da var.
Belki de en doğrusu şudur:
İnisiyatif, sadece liyakat veya torpille değil, hem bireyin içsel özgüveni hem de bulunduğu konumun doğasıyla belirleniyor.
1
1
142
Evrenin Simülasyon Olma İhtimali, Occam’ın Usturası Veyahut Tıraşı Kesmek Üzerine
Son zamanlarda bilim dünyasında yeniden gündeme gelen ilginç bir iddia var: Acaba evren bir simülasyon olabilir mi?
İngiliz fizikçi Dr. Melvin Vopson’un çalışmaları da bu tartışmaya yeni bir boyut kazandırıyor. Vopson, evrende bilginin giderek daha düzenli bir yapıya kavuştuğunu ve bunun bir tür bilgi sıkıştırma ya da hesaplama optimizasyonu olarak yorumlanabileceğini öne sürüyor. Ona göre evren, bir bilgisayar algoritması gibi işliyor olabilir. Bu yorum da ister istemez akıllara The Matrix benzeri bir gerçeklikte yaşayıp yaşamadığımız sorusunu getiriyor.
İlginç bir ihtimal. Ancak bir şeyin bilgisayar sistemlerine benzemesi, onun gerçekten bir bilgisayar tarafından çalıştırıldığı anlamına gelir mi?
Belki de burada biraz durup, daha basit bir açıklamanın mümkün olup olmadığını düşünmeliyiz. Ne de olsa elimizde, gereksiz varsayımları kesip atmamızı öneren oldukça kullanışlı bir ustura var: Occam’ın Usturası.
Antropik İlke: Evren Bizi Beklediği İçin mi Buradayız?
Antropik ilke, en basit ifadeyle, evreni gözlemleyebilmemizin nedeninin zaten gözlem yapmaya elverişli bir evrende bulunmamız olduğunu söyler.
Örneğin evrenin fiziksel sabitleri biraz farklı olsaydı, yıldızlar, gezegenler ve dolayısıyla bildiğimiz anlamda yaşam ortaya çıkamayabilirdi. Biz bugün bu sabitleri ölçebiliyor, evrenin düzeni üzerine düşünebiliyorsak bunun bir nedeni var: Bütün bunları yapabilecek canlıların ortaya çıkmasına izin veren bir evrende bulunuyoruz.
Burada önemli bir ayrıntı var. Antropik ilke, evrenin neden tam olarak bu değerlere sahip olduğunu açıklayan bir fizik teorisi değildir. Daha ziyade, gözlemlerimizi değerlendirirken gözlemci olma koşulumuzu hesaba katmamız gerektiğini hatırlatan bir ilkedir.
Başka bir ifadeyle, evrenin bize uygun olması için özel olarak tasarlanmış olması gerekmiyor. Biz, ancak var olmamıza izin veren bir evrende bulunabileceğimiz için buradayız.
Bu noktada bir yanlış anlaşılmanın önüne geçmek gerekiyor: Antropik ilke, simülasyon hipotezini çürütmez. Bir simülasyonun içinde yaşıyor olsak bile neden tam da bu evreni gözlemlediğimiz sorusuna yine antropik ilkeyle yaklaşabiliriz. Çünkü iki yaklaşım farklı sorulara cevap arar. Biri gerçekliğin doğasını, diğeri ise gözlem yapabilmemizin koşullarını sorgular.
Bilgi, Düzen ve Gözlemci Yanılgısı
Vopson’un yaklaşımını ilginç kılan nokta, evrenin bilgiyle ilişkisine dikkat çekmesi. Eğer evren bilgiyi işleyen, düzenleyen ve sıkıştıran bir sistem gibi davranıyorsa, bunun bir hesaplama mekanizmasına işaret ettiği düşünülebilir.
Fakat burada dikkatli olmamız gereken bir kavramsal ayrım var. Termodinamik entropi, Shannon bilgi entropisi ve algoritmik karmaşıklık aynı şey değildir. Aralarında ilişkiler kurulabilse de birindeki değişim diğerinin de aynı yönde değiştiğini göstermez. Dolayısıyla evrenin bilgiyle ilişkisine dair bir gözlemden doğrudan simülasyon sonucuna ulaşmak, bilimsel açıdan oldukça iddialı bir çıkarımdır.
Bir sistemin hesaplamaya benzer özellikler göstermesi, onun bir bilgisayar simülasyonu olduğu sonucunu doğurmaz. Doğada düzenli örüntüler, matematiksel ilişkiler ve fiziksel yasalar bulunması, bunların mutlaka bir programcı tarafından oluşturulduğunu göstermez.
Üstelik düzeni gözlemleyebiliyor olmamız da başlı başına şaşırtıcı olmayabilir. Çünkü karmaşık yapıların ve dolayısıyla gözlemcilerin ortaya çıkamadığı bir evrende, bu soruları sorabilecek kimse bulunmazdı.
Belki de burada gözlemlediğimiz şey, evrenin bir bilgisayar tarafından yönetilmesi değil, bizim ancak belirli koşullar altında var olabilmemizdir.
Occam’ın Usturası: Gereksiz Varsayımları Tıraş Etmek
Bilimsel düşüncenin en kullanışlı araçlarından biri Occam’ın Usturası'dır. Bu ilke, bir olguyu açıklamak için birden fazla açıklamamız varsa, gereksiz varsayımlar içermeyen açıklamayı tercih etmemizi önerir.
Burada usturayı elimize alalım.
Evrenin düzenli, matematiksel ve bilgiyle ifade edilebilir bir yapıya sahip olduğunu gözlemliyoruz. Bu gözlemi açıklamak için iki farklı yaklaşım düşünebiliriz.
İlk yaklaşım, evrenin fiziksel yasalar çerçevesinde işlediğini ve bizim de ancak yaşamın mümkün olduğu bir evrende bulunabileceğimizi söyler. Yani antropik ilkeyi dikkate alır.
İkinci yaklaşım ise evrenin bir simülasyon olduğunu, bu simülasyonun bir bilgisayar sisteminde çalıştırıldığını ve dolayısıyla onu oluşturan daha üst düzey bir gerçekliğin bulunduğunu varsayar.
İkinci açıklama elbette imkânsız değildir. Ancak ilk açıklamanın ötesinde yeni sorular doğurur: Simülasyonu kim oluşturdu? Hangi gerçeklikte çalışıyor? O gerçekliğin fiziksel yasaları nasıl işliyor? Onlar da başka bir simülasyonun parçası mı?
Görüldüğü gibi usturayı biraz daha derine götürdüğümüzde, açıklamak istediğimiz sorunun yanına yenilerini eklemeye başlıyoruz.
Elbette Occam’ın Usturası, en basit açıklamanın mutlaka doğru olduğunu söylemez. Bazen gerçek, en karmaşık açıklamanın içindedir. Ancak bir iddianın daha fazla varsayım gerektirmesi, onu desteklemek için daha güçlü kanıtlara ihtiyaç duyduğumuz anlamına gelir.
Üstelik simülasyon hipotezinin bilimsel açıdan değerlendirilebilmesi için yalnızca ilgi çekici olması yetmez; mevcut açıklamalardan farklı, sınanabilir öngörüler de ortaya koyabilmesi gerekir.
Simülasyon mu, Seçilim mi?
Evrenin bilgiyle ilişkisi, düzeni ve matematiksel olarak ifade edilebilir oluşu gerçekten büyüleyici. Bunların bir simülasyonun işaretleri olabileceğini düşünmek de elbette felsefi açıdan ilgi çekici.
Ancak bir olgunun simülasyonla açıklanabilir olması, onun simülasyondan kaynaklandığını göstermez. Belki de evrenin bu özelliklerini anlamak için başka bir evren, bir programcı veya üst düzey bir bilgisayar varsaymamıza gerek yoktur.
Belki de mesele sandığımız kadar karmaşık değildir: Evreni gözlemleyebiliyoruz çünkü gözlemleyemeyeceğimiz bir evrende bu soruları soruyor olamazdık.
Elbette bu, simülasyon ihtimalini ortadan kaldırmaz. Yalnızca henüz elimizdeki gözlemlerin böyle bir sonuca ulaşmak için yeterli olmadığını hatırlatır.
Sonuçta elimizde bir ustura var. Her ilginç iddiaya yeni bir varsayım ekleyerek açıklamayı uzatmak yerine, önce gereksiz olanları tıraş etmekte fayda var.
Bazen en büyük mesele, evrenin nasıl bir simülasyon olduğunu çözmek değil, ortada bir simülasyon olduğuna neden inandığımızı sorgulamaktır.
112
42: Hayatın, Evrenin ve Her Şeyin Cevabı… Peki, Makine Öğrenmesinin?
Makine öğrenmesiyle biraz olsun ilgilendiyseniz Python örneklerinde random_state=42 satırına mutlaka denk gelmişsinizdir. Bir veri kümesini eğitim ve test kümelerine ayırırken, bir model oluştururken veya rastgelelik içeren bir işlem yaparken karşımıza çıkar bu 42. Sanki bilim dünyasının üzerinde uzlaştığı gizemli bir sabitmiş gibi…
Peki, neden 42? Bilimsel bir zorunluluk mu? Matematiksel bir üstünlüğü mü var? Yoksa makine öğrenmesi araştırmacıları, evrenin sırrını çoktan çözdü de bize söylemiyorlar mı?
Cevap, bilimden çok popüler kültürde saklı.
Douglas Adams'ın Otostopçunun Galaksi Rehberi adlı bilimkurgu eserinde, son derece gelişmiş varlıklar hayatın, evrenin ve her şeyin anlamını öğrenmek ister. Bunun için Deep Thought adlı muazzam bir bilgisayar tasarlanır. Bilgisayar milyonlarca yıl boyunca hesaplama yapar ve nihayet beklenen cevabı verir:
42.
Sorun şu ki kimse, cevabını aradıkları nihai sorunun tam olarak ne olduğunu bilmemektedir. Dolayısıyla 42, her şeyi açıklayan bir cevap olmaktan çok, sorunun kendisini anlamadan cevap aramanın ne kadar anlamsız olabileceğini gösteren mizahi bir sembole dönüşür.
Makine öğrenmesindeki 42'nin hikâyesi de tam burada başlıyor.
Bilimsel bir gelenek mi, kültürel bir alışkanlık mı?
Makine öğrenmesi örneklerinde rastgelelik içeren işlemleri tekrarlanabilir kılmak için bir seed (tohum) değeri belirlenir. random_state=42 yazdığınızda, kullandığınız kütüphanenin ilgili rastgele sayı üretecine başlangıç değerini vermiş olursunuz. Böylece aynı koşullar altında aynı işlemleri yeniden gerçekleştirmek kolaylaşır.
Buraya kadar her şey gayet makul. Bilimsel bir çalışmayı başkasının tekrarlayabilmesi önemlidir. Aynı kodu çalıştıran iki araştırmacının, yalnızca rastgelelik yüzünden birbirinden farklı sonuçlar elde etmesini istemeyebiliriz.
Ancak burada küçük bir ayrıntı var: Tekrarlanabilirlik için 42'yi seçmek zorunda değilsiniz. 7, 17, 123 veya 2026 da işinizi görebilir. Elbette kullanılan algoritmaya ve yazılım ortamına bağlı koşullar vardır ama 42'nin diğer sayılara karşı özel bir bilimsel ayrıcalığı yoktur.
Bu sayının yaygınlığı, büyük ölçüde Otostopçunun Galaksi Rehberine yapılan göndermeden kaynaklanır. Birileri espriyi koduna taşır, başkaları o kodu örnek alır, eğitim materyalleri aynı alışkanlığı tekrarlar ve bir süre sonra 42, neredeyse makine öğrenmesinin resmî olmayan üniformasına dönüşür.
İşin eğlenceli tarafı, bu alışkanlığın yalnızca insanlardan insanlara aktarılmamasıdır. Büyük dil modellerinden makine öğrenmesi kodu istediğinizde de random_state=42 satırını sık sık görürsünüz. Çünkü modeller, eğitim verilerindeki bu örüntüyü öğrenmiştir. Bir anlamda bilimkurgu göndermesi, kod örneklerinin içinde yaşamaya devam eder.
Peki, Dr. Lones neden 42'ye itiraz ediyor?
Doktora danışmanım Dr. Michael Lones, blog yazısında tam da bu alışkanlığı ele alıyor: Stop using 42 as a random seed.
Lones'un itirazı, 42'nin yanlış bir sayı olması değil. Asıl mesele, araştırmacıların aynı başlangıç değerini düşünmeden ve alışkanlıkla kullanması.
Diyelim ki binlerce araştırmacı aynı veri kümesi üzerinde farklı makine öğrenmesi modellerini karşılaştırıyor. Hepsi veriyi eğitim ve test kümelerine ayırırken 42'yi kullanıyor. Böylece hepsi aynı örnekleri eğitimde, aynı örnekleri testte kullanıyor.
Oysa test kümesinin amacı, modelin daha önce görmediği veriler üzerindeki başarısını değerlendirmektir. Tek bir bölünme, veri kümesinin belirli özelliklerine tesadüfen daha uygun veya daha elverişsiz olabilir. Araştırmacıların tamamı aynı bölünmeye bağlı kaldığında, modellerin performansına ilişkin sonuçlar da bu özel bölünmenin özelliklerinden etkilenebilir.
Bir modelin yüzde 95 başarı göstermesi elbette etkileyicidir. Ancak farklı bir veri bölünmesinde yüzde 85'e düşüyorsa, ilk sonuç tek başına modelin genel başarısını anlatmaya yetmeyebilir.
Üstelik mesele yalnızca veri bölünmesiyle de bitmiyor. Rastgele ormanlar gibi modeller, eğitim sırasında da rastgelelikten yararlanıyor. Aynı eğitim verisi ve aynı rastgelelik koşulları kullanıldığında, aynı modelin yeniden üretilmesi mümkün oluyor. Bu, karşılaştırılabilirlik açısından faydalı; fakat yalnızca tek bir başlangıç değerinden elde edilen modelin, mümkün olan en iyi model olduğu anlamına gelmiyor.
Başka bir deyişle, aynı zarın aynı yüzünü tekrar tekrar atmak, zarın diğer yüzleri hakkında yeni bir bilgi edinmenizi sağlamaz.
Peki, çözüm 42'yi başka bir sayıyla değiştirmek mi?
Tam olarak değil.
Lones'un yazısındaki temel uyarı, rastgeleliği düşman gibi görmemek gerektiği. Birden fazla rastgele başlangıçla deney yapmak, modelin performansının ne ölçüde değiştiğini görmemizi sağlayabilir. Birden fazla veri bölünmesi veya uygun çapraz doğrulama yöntemi kullanmak da sonuçların tek bir tesadüfe bağlı kalmasını önlemeye yardımcı olur.
Fakat burada bir denge var. Bir araştırmanın aynı koşullarda yeniden üretilebilmesi de bilimsel açıdan değerlidir. Bu nedenle rastgelelik tohumunu tamamen kaldırmak her zaman en doğru yaklaşım değildir. Önemli olan, hangi durumda tekrarlanabilirlik istediğimizi, hangi durumda farklı başlangıçların etkisini incelememiz gerektiğini bilmektir.
Üstelik rastgele tohumları tek tek deneyip en yüksek test başarısını veren sayıyı seçmek de çözüm değildir. Bu kez test kümesine dolaylı olarak uyum sağlamış oluruz. Sonuç kâğıt üzerinde harika görünebilir; ancak gerçek dünyadaki yeni veriler üzerinde aynı başarıyı göstermeyebilir.
Yani 42'yi kaldırıp yerine 137 yazmak, tek başına bilimsel bir ilerleme sayılmaz. Önemli olan sayıyı değiştirmek değil, neden o sayıyı kullandığımızı bilmektir.
Son bir soru: Hayatın cevabı 42 ise makine öğrenmesinin cevabı kaç?
Belki de en güzel ironi şu: Douglas Adams'ın hikâyesinde 42, her şeyin cevabıdır ama soruyu bilmeden bu cevabın ne anlama geldiğini anlayamayız.
Makine öğrenmesinde de benzer bir durum var. Bir modelin başarısını tek bir sayı ile özetleyebilir, tek bir veri bölünmesiyle değerlendirebilir ve tek bir rastgele başlangıçla deneylerimizi tekrarlayabiliriz. Fakat bütün bunların ne anlama geldiğini sorgulamazsak, elimizde yalnızca sayılar kalır.
Dr. Lones'un yazısını okuduktan sonra random_state=42 satırını gördüğümde artık yalnızca bir kod alışkanlığı görmüyorum. Biraz bilimkurgu, biraz yazılım kültürü, biraz da araştırma yöntemleri üzerine düşünme fırsatı görüyorum.
Bir dahaki sefere makine öğrenmesi kodunuza 42 yazmadan önce kendinize şu soruyu sorun:
Gerçekten tekrarlanabilirlik mi istiyorum, yoksa herkes öyle yaptığı için mi 42 yazıyorum?
Cevabınız ikinci seçenekse, belki de Deep Thought'a bir kez daha danışmanın zamanı gelmiştir.
Kaynak: Michael Lones, “Stop using 42 as a random seed”, Fetch, Decode, Execute, 14 Mart 2025. fetchdecodeexecute.substack.…
---------------
vakti olmayanlara filmden ilgili sahne de ekledim - bu arada her zamanki gibi güzel kitap kötü film.
---------------
Yazının burada bittiğini fark etmişsinizdir. Ancak Otostopçunun Galaksi Rehberinin bence oldukça iyi bir açılışı var. Kitaptan, filmden bahsetmişken o meşhur girişi paylaşma fırsatını da kaçırmak istemedim. Aşağıda, huzurlarınızda efendim!
Galaksinin Batı Sarmal Kolu’nun bir ucunda, haritası bile çıkarılmamış ücra bir köşede, gözlerden uzak, küçük ve sarı bir güneş vardır.
Bu güneşin yörüngesinde, kabaca yüz kırksekiz milyon kilometre uzağında, tamamıyla önemsiz ve mavi-yeşil renkli, küçük bir gezegen döner. Gezegenin maymun soyundan gelen canlıları öyle ilkeldir ki dijital kol saatinin hâlâ çok etkileyici bir buluş olduğunu düşünürler.
Bu gezegenin şöyle bir sorunu vardı - daha doğrusu eskiden vardı: Üzerinde yaşayan halkın büyük bölümü çoğu zaman mutsuzdu. Bu sorun için pek çok çözüm önerilmişti, ama bunların çoğu genellikle yeşil renkli küçük kâğıt parçalarının hareketleriyle ilgiliydi. Bu da tuhaftı, çünkü aslında mutsuz olanlar yeşil renkli küçük kâğıt parçaları değildi.
Bu nedenle sorun varlığını sürdürdü; halkın çoğunun durumu kötüydü ve onların büyük bölümüyse sefildi, dijital kol saatleri olanlar bile.
Her şeyden önce, ağaçlardan inmekle büyük bir hata ettiklerini düşünenlerin sayısı gün geçtikçe artıyordu. Bazıları ağaçlara çıkmanın bile yanlış bir hamle olduğunu ve hiç kimsenin okyanuslardan asla ayrılmamış olması gerektiğini söylüyordu.
Sonra, adamın birinin, değişiklik olsun diye bundan böyle halka nazik davranmanın ne kadar iyi olacağını dile getirdiği için bir ağaca çivilenmesinden yaklaşık iki bin yıl sonra, bir Perşembe günü, Rickmansworth’de küçük bir kafede tek başına oturan bir kız, bunca zamandır ters giden şeyin ne olduğunu birdenbire fark edip en sonunda dünyanın nasıl iyileştirilebileceğini ve mutluluğun hüküm sürdüğü bir yere dönüştürülebileceğini anlamıştı. Bu sefer doğru olanı bulmuştu, bu işe yarayacak ve hiç kimsenin bir yerlere çivilenmesi gerekmeyecekti.
Ama ne yazıktır ki, bir telefon bulup birilerine bundan söz edemeden korkunç, aptal bir felaket meydana geldi ve fikir sonsuza dek yitip gitti.
Bu, o kızın öyküsü değil.
Ama o korkunç, aptal felaketin ve onun doğurduğu bazı sonuçların öyküsüdür.
Bu, aynı zamanda bir kitabın, Otostopçunun Galaksi Rehberi denen bir kitabın - Dünya’ya ait olmayan, Dünya’da asla yayımlanmamış ve o korkunç felaket meydana gelene dek bir Dünyalı tarafından ne görülmüş ne de duyulmuş bir kitabın öyküsüdür.
Yine de her şeyiyle dikkate değer bir kitaptı.
Aslında, belki de Küçükayı’nın -hiçbir Dünyalının adını bile duymadığı- büyük yayın kuruluşlarından şimdiye dek çıkmış en dikkate değer kitaptı.
Yalnızca her şeyiyle dikkate değer bir kitap değil, son derece başarılı bir kitaptı da - Gökyüzü Evinizin Bakım Derlemesi’nden daha popülerdi, Sıfır Yerçekiminde Yapılacak Elli Üç Şey Daha’dan daha çok satmıştı ve Oolon Colluphid’in piyasaya bomba gibi düşen felsefi üçlemesi Tanrı Nerede Yanlış Yaptı, Tanrı’nın En Büyük Hatalarından Birkaçı Daha ve Bu Tanrı Da Kimmiş’den daha çok tartışma koparmıştı.
Galaksinin Dış Doğu Kıyısı’nın daha fazla refaha ulaşmış uygarlıkların pek çoğunda Otostopçunun Rehberi bütün bilgi ve bilgeliğin standart hâzinesi olarak herkesçe kabul gören büyük Ana Galaktika Ansiklopedisi’nin yerini çoktan almıştı. Çünkü içinde atlanan pek çok şey bulunmasına ve uydurmalarla ya da en azından büyük hatalarla dolu olmasına rağmen kendisinden önceki daha sıkıcı çalışmaya iki yönden üstünlük sağlamıştı.
Bunlardan birincisi biraz daha ucuz olması, ikincisiyse kapağında kocaman, dostane harflerle PANİĞE KAPILMA yazmasıydı.
Ama o korkunç, aptal Perşembe’nin ve onun olağandışı sonuçlarının ve o sonuçların bu dikkate değer kitapla kaçınılmaz bir şekilde iç içe geçişinin hikâyesi çok basit bir şekilde başlıyordu.
Bir evle başlıyordu...
2
485
Fatma Betül Sayan Kaya’nın maddi durumu sorgulanırken şu cümleyi neredeyse 10 farklı yerde gördüm: “İBB’den burs alacak kadar fakirdi, şimdi ise çok zengin” falan filan.
Arkadaşlar, İBB’den aldığı burs bir sosyal yardım değil. Yetiştirilmek üzere, eğitim sonrasında zorunlu hizmet karşılığında yurt dışına gönderilmek amacıyla verilen bir eğitim bursu.
Bu bursu ne kadar hak ettiği, kimlerle yarıştığı, hangi somut gerekçelerle yurt dışına gönderildiği ve sonrasında zorunlu hizmetini yerine getirip getirmediği elbette ayrı ayrı tartışılması gereken konular.
Ancak şu noktanın altını çizmek gerekiyor: Bu tür burslar başarı esasına dayalı burslardır. Burs verilirken adayların maddi durumları temel bir ölçüt olarak alınmaz. Hatta bu bursların niteliği gereği, bursiyerlerin önemli bir kısmının zaten iyi bir ekonomik ve sosyal imkâna sahip ailelerden gelmesi de şaşırtıcı değildir.
Kısacası, İBB'nin yurt dışı eğitim bursunu sosyal yardımla veya ihtiyaç bursuyla karıştırmamak gerekiyor.
Okuması olmamasına rağmen yazması olan insanlara daima hayret etmişimdir. Daha da ilginci, okuduğunu anlamadan yorum yapma cesaretini kendinde bulabilmeleri.
Yukarıdaki paylaşımımda ne söylediğimi anlamak için çok karmaşık bir metin okumaya gerek yok. Birkaç paragrafı dikkatlice okumak yeterli. Ancak görüyorum ki bazıları için bu bile oldukça zor.
Öncelikle ben Fatma Betül Sayan Kaya'nın bursu hak ettiğini, liyakatle seçildiğini, torpil yapılmadığını veya sonrasında üzerine düşen yükümlülükleri yerine getirdiğini söylemedim. Tam tersine, bunların her birinin ayrı ayrı tartışılması gerektiğini açıkça belirttim.
Benim söylediğim şey son derece basit: İBB'nin yurt dışı eğitim bursu, maddi imkânları yetersiz kişilere verilen bir sosyal yardım veya ihtiyaç bursu değil; eğitim sonrasında zorunlu hizmet karşılığında nitelikli insan yetiştirmeyi amaçlayan bir eğitim bursudur. Dolayısıyla kişinin ailesinin varlıklı olması, tek başına bu bursu alamayacağı anlamına gelmez.
Bununla birlikte bursun gerçekten liyakat esasına göre verilip verilmediği, adayların hangi kriterlerle seçildiği, kimlerle yarıştığı, siyasi bağlantıların seçimde etkili olup olmadığı ve kişinin zorunlu hizmet yükümlülüğünü yerine getirip getirmediği elbette sorgulanmalıdır. Yerine getirmediyse doğan tazminat yükümlülüklerini yerine getirip getirmediği de ayrıca araştırılmalıdır.
Bunların hepsi birbirinden farklı meseleler.
Bir bursun ihtiyaç bursu olmadığını söylemek, o bursun doğru kişiye verildiğini savunmak değildir. Bursun başarı esasına göre verilmesi gerektiğini söylemek, somut olayda torpil yapılmadığını iddia etmek değildir. Kişinin burs almaya hak kazanmış olabileceğini kabul etmek de sonrasındaki yükümlülüklerini yerine getirmemesini meşrulaştırmaz.
Fakat yorumlara bakıyorum; biri kişinin servetinden bahsediyor, diğeri torpil iddiasını gündeme getiriyor, bir başkası tazminat ödenip ödenmediğini soruyor. Bunların hepsi tartışılabilir konular. Zaten ben de bunların tartışılması gerektiğini söylüyorum. Buna rağmen sanki bunların hiçbirini kabul etmiyormuşum, hatta kişiyi aklamaya çalışıyormuşum gibi cevaplar yazılıyor.
Daha da ilginci, bazıları kendi dile getirdiği iddiaları benim de reddettiğimi varsayarak benimle tartışıyor.
Arkadaşlar, bir insanı eleştirmek için önce ne yaptığını, hangi uygulamanın içinde yer aldığını ve o uygulamanın nasıl işlediğini anlamak gerekir. Bir kişiye duyduğunuz öfke, kavramların anlamını değiştirmez. Bir iddianın doğru olmasını istemeniz de onu kendiliğinden kanıta dönüştürmez.
Biraz yavaş okuyun. Önce ne söylendiğini anlamaya çalışın, sonra itiraz edin. Çünkü okuduğunu anlamadan cevap yetiştirmek eleştirel düşünce değil, yalnızca tepki vermektir.
2
2
1,485
Fatma Betül ve benzeri insanlarla alakalı ne düşündüğüm sır değildir. Bu tarz imkanların tanıdıklara peşkeş çekilmesi apayrı bir sorundur ve daha önceden de tarafımdan eleştirilmiştir.
nitter.cf/kkostas/status/1924365…
Ters Superman Etkisi Veyahut Bir Kriptonit Olarak Ananızın Mantısı
Daha önce, yurt dışındayken kendimi sonunda güçleri geri alınmış bir Superman gibi hissettiğimi söylemiştim. Şimdi Türkiye’ye döndüm ve tekrar aynı şekilde hissediyorum: Güçleri alınmış bir Superman gibi. Bu saçmalığı açıklamak istiyorum.
İlkokul ve ortaokulu gecekondu mahallelerinde okudum. Liseyi, 28 Şubat sonrası dönemde bir meslek lisesinde geçirdim. Ardından eğitim fakültesine devam ettim. Bu okullarda hep belli bir çevreyle sınırlı kaldım. Yüksek tahsil için yurt dışına çıktığımda ise hayatımda ilk kez akademisyen, bürokrat ya da yönetici çocuklarıyla arkadaşlık kurma fırsatım oldu.
Bu yazıda özellikle birinden bahsedeceğim: Gerçek ismini vermeyeceğim ama “Oğulcan Çelebi” (kısaca OÇ) gayet uygun bir takma ad gibi geliyor.
OÇ, iyi bir üniversite adına yurt dışına burslu olarak gönderilmişti. Ancak orta halli bir Anadolu üniversitesinden mezun olmuş, bilgi ve kültür seviyesi oldukça vasat biriydi. "Ulan bunu mu buldunuz gönderecek?" dedirtecek türden. Ama konuştukça sırlarını dökmeye başladı.
Küçük bir Anadolu şehrinden gelen OÇ, çevresiyle ve siyasetçi tanıdıklarıyla hava atmaya bayılıyordu. Sahip olduğu bu mirasın, entelektüel kapasiteye değer veren insanlar arasında hiçbir kıymetinin olmadığını çok geçmeden anladı. Hatta, köyünde övündüğü bu bağlantılar burada küçümsenme sebebine dönüştü. O da bir yerden sonra, anasının mantısını yemeye gelen siyasilerin hikâyelerini anlatmayı bıraktı. Ama biz bu süreçte o hikâyeleri çoktan ezberlemiştik. Babasının nasıl etkili bir yerel politik figür olduğunu, hangi siyasilerin evlerine geldiğini, anasının mantısını nasıl övdüklerini sık sık dinledik. Kendisinin pek garibanlık anısı olmadığından, babasınınkileri anlatırdı.
OÇ gibileri izlemek zaman zaman insana ilginç bir tat veriyor. Senin 4.00 ortalamayla bitirdiğin bölümü zar zor bitirmesi, başkasına parayla ödev yaptırması, senin kolayca üstesinden geldiğin entelektüel işleri kıvıramaması... Hem biraz acı hem biraz buruk, ama dürüst olalım: azıcık da keyifli.
Bu aciz OÇ'lerin yanında zekânla, çalışkanlığınla parlamamak elde değil zaten. İnsanın aklına geliyor: “Acaba buradan havalanıp uçabilir miyim?” diye. İnsan kendini bir noktada gerçekten insanüstü hissediyor.
Ama sonra yurda geri dönüyorsun. Gerçekten hizmet etmek, faydalı olmak için dönüyorsun üstelik. OÇ’ler gibi mecburiyetten değil, bilinçli bir tercih olarak. Ve bir bakıyorsun, yurt dışında geçer akçe olan zekân, bilgin, entelektüel kapasiten burada yavaş yavaş sönmeye başlıyor.
Çünkü burada geçer akçe, ne yazık ki hâlâ babanın politik bağlantıları ve ananın mantısı.
OÇ’ler işlerini parmak şıklatmasıyla hallederken, sen her adımda takılıyorsun. Çünkü kurallar onlar için değil, senin için var. Kanunlar ve sistem, küçük sineklerin takılıp kaldığı, büyük sineklerin ise rahatça sıyrıldığı bir örümcek ağı gibi.
Ve sen… O örümcek ağına yapışmış, akıllı ama minik bir sinek olarak çırpınıp duruyorsun; bildiğin her şeyle, inandığın tüm değerlerle sistemle mücadele etmeye çalışıyor, ama her seferinde biraz daha tükeniyor, sonunda ise sadece sessizce çürümeyi bekliyorsun.
1,153
Orada Evrim Karşıtı Olmak Kolay, Bir de Burada Deneyin…
Hikâyeyi bilirsiniz. Biri dağda çobanlık eden, diğeri şehirde ayakkabıcılık yapan iki derviş kardeş varmış. Dağdaki, bir gün şehirdeki kardeşini ziyarete niyetlenmiş; sağdığı sütü kerametiyle bir mendile doldurup heybesine koymuş, yola düşmüş.
Dükkâna vardığında mendili duvara asıp müşterisiyle meşgul olan kardeşini beklemeye koyulmuş. Derken içeri bir hanım girmiş; yeni bir pabuç denemek için ayağını uzattığı anda, duvarda asılı mendilden süt damlamaya başlamış. Şehirdeki derviş acı acı tebessüm etmiş:
"Ah kardeşim! Dağda veli olmak kolay. Hüner, gelip çarşının ortasında veli kalabilmekte."
Bu kıssayı ne zaman hatırlasam, aklıma sosyal medyadaki ve medrese köşelerindeki evrim karşıtları gelir.
Rahlesinin başında, konforlu dünyasında oturup dışarıdaki herkesi tekfir etmek ne kolay… Bir elinizde İsagoci, diğer elinizde akıllı telefon; laboratuvara ömrünü vermiş insanların inancını, niyetini ve ilmini sorguluyorsunuz. Horasan’da halı dokunduğunu duymuşsunuz ama halının enine mi boyuna mı olduğundan haberiniz yok. Biyoloji bilmezsiniz, popülasyon genetiğinden, paleontolojiden, bilimsel bir hipotezin hangi metodolojiyle sınandığından zerre nasibiniz yoktur; fakat iş nihai hükmü kesmeye gelince kimsede görmediğimiz bir cüretle konuşursunuz.
Çünkü sizin o korunaklı fanusunuzda hiçbir şey değişmek, hiçbir kabuk kırılmak zorunda değil. Dış dünyayla, verilerle, deneyle yüzleşmeden bir fikri reddetmek bedavadır. Birkaç kavramı lugat parçalayarak eğip bükmek ve kendi yankı odanızdan alkış almak size yetiyor.
Fakat hakikat, sizin o sıcak minderlerinizde bitmiyor.
Bugün ibadetini samimiyetle yerine getiren ama aynı zamanda moleküler biyolojiden tıbba kadar pek çok sahada dirsek çürüten sayısız bilim insanı var. Bu insanlar evrim üzerine kahve köşesi sohbeti yapmıyor; mutasyonları ölçüyor, fosil katmanlarını tarihlendiriyor, modeller kuruyor ve literatür inşa ediyorlar. Siz ise hiçbir mesai harcamadığınız devasa bir bilgi birikimini, oturduğunuz yerden elinizin tersiyle itmelerini bekliyorsunuz.
Hadi biyolojiyi bir kenara bırakalım; ben bir bilgisayar bilimcisiyim. Doğadaki evrimsel süreçleri algoritmalarla simüle ediyor, optimizasyon problemlerinden yapay zekâ mimarilerine kadar pek çok alanda bu mekanizmaları bilfiil çalıştırıyorum. İşleyişini bizzat kodladığım, matematiğini kurduğum ve sonuçlarını ekranda gözlemlediğim bir mekanizmayı; kavramların gündelik dildeki sığ anlamlarına sığınarak laf ebeliği yapanların keyfine göre çöpe atacak değilim.
Evrim "teorisi", sokak ağzındaki "tahmin" manasına gelen bir varsayım değildir; virüslerin mutasyonundan antibiyotik direncine, genetik dizilim benzerliklerinden coğrafi tür dağılımına kadar yaşayan dünyanın dinamiklerini açıklayan en güçlü teorik çatıdır.
Kuşkusuz herkesin inanç özgürlüğü vardır. Bir insan kişisel inancı gereği bu çerçeveyi kabul etmeyebilir; buna kimse karışamaz. Fakat kendi şahsi kanaatini bilimsel hakikatin yerine koyup çalışan insanları "inançsız" ilan etmeye cüret ettiğiniz anda, mesele kişisel inanç alanı olmaktan çıkar. Yaptığınız şey; bilmediğiniz bir teoriyi reddetmekten öte, başkalarının ömrünü, emeğini ve ürettiği bilgiyi küstahça yok saymaktır.
Rahlenin başında oturup dünyayı tekfir etmek sahiden kolay. Orada kurduğunuz dogmaların hayatın acımasız gerçekleriyle, laboratuvar sonuçlarıyla çarpışma riski yok. Dağın başındaki zoraki münzeviliği velilik, kendi dar çevrenizin kuru onayını da hakikat sanıyorsunuz.
Ama bir de şehre inin.
Laboratuvara girin. Bilim insanlarının masasına oturun, bir makale açıp okuyun. Biraz genetik, biraz matematik, biraz da haddinizi öğrenin. Bakalım o zaman da aynı kibirli özgüvenle fetva verebiliyor musunuz?
Çünkü dağda veli olmak kolaydır. Marifet; verinin, bilimin ve çıplak gerçekliğin tam ortasında o kerameti koruyabilmekte.
1
250
🎙️ Makalelerinizi podcast'e dönüştürün: Makale2Podcast
Akademik makaleleri veya teknik dokümanları okumak yerine dinlemek istiyorsanız NotebookLM gerçekten harika bir araç. Özellikle iki kişinin karşılıklı sohbet ettiği podcast formatı, karmaşık konuları takip etmeyi oldukça kolaylaştırıyor.
Ancak toplu dönüştürme işlemleri yapmak, süreci kendi bilgisayarımda çalıştırmak ve verilerimi dış servislere göndermeden bu imkândan yararlanmak istediğimde farklı bir çözüme ihtiyaç duydum.
Bu ihtiyaçtan hareketle Makale2Podcast adını verdiğim açık kaynaklı bir araç geliştirdim.
Makale2Podcast; akademik makaleleri, PDF dosyalarını, Markdown ve düz metin belgelerini iki kişinin karşılıklı, doğal ve samimi bir Türkçe sohbet gerçekleştirdiği podcast bölümlerine dönüştürüyor.
Üstelik bütün süreç yerel bilgisayarınızda çalışabiliyor:
🔹 Yerel yapay zekâ: LM Studio, Ollama ve vLLM gibi OpenAI uyumlu yerel LLM sunucularıyla çalışabiliyor.
🔹 İki konuşmacılı podcast: Metinleri sunucu ve uzman konuk formatında doğal bir diyaloga dönüştürüyor.
🔹 Türkçe telaffuz desteği: IoT, AI, ML, API gibi teknik kısaltmaları ve yabancı terimleri Türkçe seslendirmeye uygun hâle getiriyor. Türkçe eklerin telaffuzunu da dikkate alıyor.
🔹 Yerel seslendirme: EMA Lightning TTS ile iki farklı ses karakteri oluşturabiliyor.
🔹 Toplu dönüştürme: Tek bir dosyayı veya bir klasördeki bütün makaleleri, alt klasörler dâhil, otomatik olarak işleyebiliyor.
🔹 GUI ve CLI: İster masaüstü arayüzünden ister komut satırından kullanabiliyorsunuz.
Her makale için yalnızca ses dosyası değil; oluşturulan senaryoyu, telaffuz metnini ve her konuşmacının ayrı ses kayıtlarını da elde edebiliyorsunuz.
Örnek olarak kendi IoTDevID makalemi podcast formatına dönüştürdüm. Böylece akademik bir çalışmanın iki kişinin sohbeti şeklinde nasıl dinlenebileceğini görebilirsiniz.
Projenin kaynak kodu, kurulum ve kullanım talimatları GitHub üzerinde:
🔗 github.com/kahramankostas/ma…
Proje açık kaynaklıdır. Geliştirmek, denemek veya katkıda bulunmak isteyen herkese açık.
Özellikle çok sayıda akademik makale ve teknik dokümanla çalışan araştırmacılar için faydalı olmasını umuyorum.
#OpenSource #ArtificialIntelligence #LocalAI #Podcast #TextToSpeech #LLM #Python #AcademicResearch #IoT
2
287
Karaköy Güllüoğlu kadar tok satıcı görmedim. Yurtdışına çıkarken arkadaşlara baklava götüreyim dedim bir hafta öncesinden sipariş verdim. Oldukça yüklü bir alışveriş yapmama rağmen kargo ücreti aldılar. Aradan 4 gün geçti kargoda ne gelen var ne giden, aradım dedim şu tarihe kadar gelmesi lazım kritik yurt dışına çıkacağım. Çok yoğunuz bilmem ne… yani anlayacağınız güzel yaptıkları tek şey baklava. Gerçi o da tartışılır. kaht-ı rical işte
Bugün Karaköy'den dönerken Güllüoğlu Baklava'nın fiyatlarına baktım. Sade baklava yapmışlar; içinde fıstık yok, boş hamur. İrmik kaymağı mı koyuyorlar, bilmiyorum. Kilosu 1.900 TL, fıstıklısı 2.350 TL.
Bir Yeşilçam filminde izlemiştim.
Adam işe giriyor, yavuklusuna, “Şehirde bir tatlı var, baklava diyorlar.
Haftalığımı alayım seni baklava yemeye götüreceğim.” diyor.
Yakında hepimiz böyle olacağız.
AB uyumu için 1995te plakalara bu mavi TR şeritleri eklemeyi şart koştular. Bir sürü masrafla plakaların hepsi değişti. Birleşik krallıkta şunu fark ettim araçların hiçbirinde bu şeritlerden yok. Tamam UK şu anda Avrupa Birliği’nde değil ama yeni çıktı. Yani Avrupa Birliği’nde iken de o mavi şeritler yoktu. Biz de giremedik zaten. Plakasını değiştirdiğimiz araçlar da pert oldu zaten Çoğu kullanılmıyor. Boşu boşuna milli serveti heba ettik.
Çipli kimlik uygulaması 1 ocak 2017'de başladı. Alınan kimliklerin 10 yıllık son kullanma tarihi ise bu sene doluyor.
Yeniden değerleme oranına göre kimlik yenileme ücreti 281₺ oldu.
Yenileme için taze çekilmiş biyometrik fotoğraf şartı var , bunun da güncel fiyatı 500₺.
Yani 2027'de kimlik yenileme maliyeti 781₺
85 milyon vatandaşın bu iş için boşu boşuna harcayacağı para 66.4 milyar ₺
4 kişilik bir ailenin kimlik yenileme masrafı 3124₺
Bir kimliğin neden son kullanma tarihi olur ki ?
Hem Süresi dolunca ne olacak, vatandaşın bonservisi boşa mı çıkacak ?
2
483
Ulusların Zenginliği: Londra’nın Çitleri versus Çekmeköy’ün Okulları
Galiba Çarklar Arasında’da Hermann Hesse, yatılı okulda aşırı tutumlu bir öğrenciden söz ederken “fakirlerin asla olamayacağı şekilde tutumlu” gibi bir ifade kullanır. Çünkü bazen tutumluluk, yokluktan değil; kaynakları nasıl kullanacağını bilmekten doğar.
Kaynakları doğru kullanmak da başlı başına bir sanattır.
Londra’da gezerken bazı bahçe çitlerinde görülen hafif ovallikler bunun ilginç bir örneği sayılabilir. II. Dünya Savaşı sırasında çitler sökülüp sedye yapımında kullanılmış, savaş bittikten sonra ise en az maliyetle tekrar yerlerine takılmıştır. Eğrilikler düzeltilmemiştir; çünkü amaç estetik değil, kaynakları mümkün olan en verimli şekilde kullanmaktır. Diğer tarafta ise pek parlak bir ekonomik tabloya sahip olmayan Türkiye’de yapılan bir okul var. Benim mezun olduğum lise. 1998’de açılıyor, ama deprem bölgesinde olmasına rağmen depreme dayanıklı olmadığı anlaşılınca 2018’de yıkılıyor. Henüz yirmi yıl bile geçmeden.
Biri dünyanın en zengin imparatorluklarından birinin savaş zamanı tutumu, diğeri ise sınırlı kaynaklara sahip bir ülkenin plansızlığı. Belki de zenginlik yalnızca sahip olunan kaynaklarla değil, o kaynakların ne kadar akıllıca kullanıldığıyla ilgili.
142















