Sosyal Bilimler retweeted
Övgü dışında eleştiri de görebilmek güzel Berger ile ilgili.
John Berger, sanat eleştirisini müzelerden ve uzmanların çevresinden çıkarıp geniş bir izleyici kitlesine taşıdı. 1972’de BBC’de yayımlanan Görme Biçimleri, resimlere bakarken mülkiyetin, sınıfın ve toplumsal cinsiyetin bakışımızı nasıl şekillendirdiğini sorguluyordu. Merve Emre, Berger’ın doğumunun yüzüncü yılında yayımlanan kitaplardan hareketle bu etkinin kaynaklarını ve sınırlarını inceliyor. Onun mirasını, eserleri kadar dünyaya bakma ve başkalarını da bu bakışa çağırma tavrında buluyor.
Berger’a göre sanatçının bakışını yaşadığı dünya eğitir. Neyi görmeye değer bulduğu, nereden baktığı ve kimi merkeze aldığı toplumsal ilişkiler içinde şekillenir. Sanatçı, öğrendiği bu bakışı değiştirme gücüne de sahiptir. Bir köylüyü, bir işçiyi ya da bir kadını alışılmış temsillerin dışına çıkararak gösterebilir. Berger, sanatın değerini değerlendirirken insanların kendi hayatlarını ve toplumsal haklarını daha açık görmelerine ne ölçüde katkıda bulunduğunu soruyordu.
Görme Biçimleri’nin en etkili tartışmalarından biri, kadınların resimde nasıl gösterildiğiydi. Berger, kadınların başkalarının bakışını içselleştirerek kendilerini sürekli dışarıdan izlemeye yöneltildiğini savundu. Buradan hareketle çıplak olmakla bir nü olarak sergilenmek arasında ayrım kurdu. İlkinde insan kendi bedeniyle vardır. İkincisinde ise başkalarının bakışına sunulurken kendine özgü varlığı geri plana itilebilir. Berger’ın hayranlık duyduğu resimler, bedeni seyirlik bir nesneye indirgeyen bu bakışı kırabiliyordu.
Romanlarında da bir hayatı tek bir bakış açısından anlatmakla yetinmedi. Booker Ödülü’nü kazanan G., anıları, tarihsel olayları, denemeleri ve çizimleri bir araya getiriyordu. Birinci Dünya Savaşı öncesi Avrupa’sında geçen roman, cinsel yakınlıkla siyasi özgürleşme arasında bağ kuruyordu. Emre’ye göre Berger, iki insanın birbirini hem arzulayan hem de incinebilir kişiler olarak görmesinde, birlikte kurulan bir gerçekliğin imkânını arıyordu. Romanın parçalı anlatımı da bu değişken ve ortak deneyime biçim veriyordu.
Bu özgürleşme anlayışı, Berger’ın özel hayatıyla birlikte düşünüldüğünde zor sorular doğuruyor. Emre, onun eşitlik ve sömürü karşıtlığına ilişkin ilkelerini eşleriyle ve çocuklarıyla ilişkilerinde ne ölçüde hayata geçirdiğini sorguluyor. Tom Overton’ın yeni biyografisini de bu noktada eleştiriyor. Biyografi yazarının Berger’a duyduğu yakınlığın, onun başkalarına verdiği acıyı hafifletmeye dönüştüğünü düşünüyor. Emre’ye göre bir insanı bütün karmaşıklığıyla anlatmak, hayranlık duyulan kişinin davranışlarını haklı çıkarma çabasına dönüşmemeli.
Berger, 1970’lerde Fransız Alpleri’ndeki Quincy köyüne yerleşti ve köylülerin hayatını anlattığı romanlar yazdı. Tarım işlerine katılması, hayvanlarla ilgilenmesi ve komşularıyla kurduğu ilişkiler bu eserleri besledi. Emre ise bu dönemde anlatının giderek nostaljiye yaslandığını savunuyor. Berger’ın köylüleri ve gündelik emeklerini anlatırken gösterdiği yakınlığın, halkı idealize etmeye dönüştüğünü düşünüyor. Ona göre daha doğal bir yaşama duyulan özlem, önceki eserlerdeki keskin toplumsal çözümlemenin önüne geçiyor.
Emre’nin değerlendirmesinde Berger’ın kalıcı gücü, farklı anlatım biçimlerini deneyerek insanları görmenin yeni yollarını aramasında yatıyor. Aynı arayış, kimi zaman güçlü bir sanat eleştirisi, kimi zaman da idealize edilmiş bir hayat tasavvuru üretiyor. Berger’ın insanlara duyduğu güven, yazısına enerji verirken onları olduklarından farklı görmesine de yol açabiliyor. Emre, bu mirası değerlendirirken onun iyimserliğine, düşüncenin daha kuşkucu ve sorgulayıcı yanının da eşlik etmesini istiyor.
newyorker.com/magazine/2026/…
5
321
Sosyal Bilimler retweeted
Hukuk antropoloğu Deepa Das Acevedo, meslek hayatı boyunca antropologların kendi disiplinlerini kimi zaman yeterince sorgulamadıkları, kimi zaman da sorgulamayı fazla ileri götürdükleri için birbirlerini eleştirdiğini anlatıyor. Bu tartışmaların bir bölümü, iyi bir saha araştırmasının nasıl yapılacağı ve insanların anlattıklarının yazıya nasıl sadakatle geçirileceği gibi sorulara odaklanıyordu. Zamanla tartışmanın ağırlığı, antropolojinin siyaseten savunulabilir bir disiplin olup olmadığına kaydı.
Bu kez tartışmayı Vanderbilt ve Washington Üniversitesi bağlantılı bir rapor alevlendirdi. Rapor, antropolojinin de aralarında bulunduğu bazı alanlarda araştırma standartlarının gerilediğini ileri sürdü. Harvard’da insanın evrimsel biyolojisi üzerine çalışan Joseph Henrich ise antropolojinin bazı kollarında ahlaki ve siyasi savunuculuğun araştırma anlayışının parçası hâline geldiğini savundu. Yanıtların bir kısmı raporların yöntemini sorguladı. Bir kısmıysa eleştiriyi yapanların niyetine ve disiplin adına konuşmaya ne kadar yetkili olduklarına odaklandı.
Das Acevedo’ya göre bu çekişme, antropolojinin daha acil bir sorununu gölgeliyor. Antropologlar, sahada birlikte çalıştıkları insanlara ve araştırmalarını değerlendiren meslektaşlarına dikkatle kulak veriyor. Bu iki çevrenin dışında kalan okurlarla, komşularla ve başka alanlardan meslektaşlarla ise giderek daha az konuşuyorlar. Disiplinin siyasi tutumu üzerine bir tartışma daha yürütülürken, dışarıdaki insanların sorusu cevapsız kalıyor. Antropoloji ne yapar ve bu bizi neden ilgilendirir?
Yapay zekânın üniversiteleri nasıl değiştireceği tartışılırken, Das Acevedo antropolojinin güçlü yanını tam da çalışma biçiminde görüyor. İnsanları dinlemek, onlarla yürümek ve gündelik hayatlarına eşlik etmek, sahada zaman geçirmeyi ve ilişki kurmayı gerektiriyor. Antropolog bu ilişkilerden hareketle, bir topluluğun kendiliğinden anlaşılır bulduğu bir davranışı, ona yabancı olan birine açıklayabiliyor. Yazar, kutuplaşmanın arttığı bir dönemde farklı hayatların kendi içinden nasıl göründüğünü anlatabilmenin özellikle değerli olduğunu düşünüyor.
Antropologların geniş bir okur kitlesine ulaşmasının örnekleri var. Margaret Mead genel okura seslenen Redbook dergisinde, Clifford Geertz ise The New York Review of Books’ta yazdı. Antropolog ve gazeteci Gillian Tett, Financial Times’ın yayın kuruluna başkanlık etti. Das Acevedo, bugün de bu ilişkinin genel okura yönelik kitaplarla, teknik araştırmaları anlaşılır biçimde aktaran yazılarla, podcastlerle ve üniversite dışında yürütülen çalışmalarla kurulabileceğini söylüyor.
Kadınlar, erkek egemen bir düzenin bazı kurallarını hangi gerekçelerle savunabilir? Bir tanrı hukuk önünde hak sahibi olabilir mi? Das Acevedo bu soruları, antropolojinin kendi çevresinin dışında da merak uyandırabilecek meselelerine örnek veriyor. Her iki soru da ilk bakışta tuhaf görünen bir tutumun ya da uygulamanın, insanların yaşadığı toplumsal ve hukuki dünyada nasıl anlam kazandığını araştırmayı gerektiriyor.
Das Acevedo’nun önerisi, antropologların araştırmalarından doğan bu soruları daha çok insanla paylaşması. Bir saha çalışmasının ortaya çıkardığı ayrıntılar, başkalarının hayatına dair yerleşik bir yargıyı değiştirebilir ya da bize kendi alışkanlıklarımıza dışarıdan bakma fırsatı verebilir. Yazara göre yapay zekâ çağında antropolojinin geleceği, bu işi ne kadar iyi yaptığına ve bulduklarını meslektaşlarının ötesine ne kadar taşıyabildiğine bağlı.
chronicle.com/article/anthro…
Gençlerin dikkatinin dağılması, ruhsal sıkıntıları ve yalnızlığı giderek daha sık akıllı telefonlarla açıklanıyor. Felsefeci Lorna Finlayson, bu açıklamanın doğruluğunu sınıyor. Kendisi akıllı telefon kullanmıyor ve dijital cihazların gündelik hayatımızdaki etkilerinden rahatsız. Yine de telefonların zararlarına ilişkin araştırmalarla, bu araştırmalar adına söylenenler arasında önemli bir mesafe bulunduğunu savunuyor. Ona göre tartışmanın bir “ahlaki panik” niteliği kazanması, kaygıların güçlü kanıtlarla destekleniyormuş gibi sunulmasıyla başlıyor.
Psikolog Jonathan Haidt, akıllı telefonların yaygınlaşmasıyla gençlerin ruh sağlığındaki kötüleşmenin aynı döneme rastlamasına dikkat çekiyor. Finlayson ise ülkeler arasındaki farklılıkların bu açıklamayı zorlaştırdığını belirtiyor. Aktardığı araştırmaların bir bölümünde dijital teknoloji kullanımıyla iyi oluş arasındaki ilişki oldukça küçük çıkıyor. Birlikte görülen iki durumun hangisinin diğerini etkilediği de ayrıca araştırılmalı. Uykusuzluk yaşayan biri telefonda daha çok vakit geçirebilir, yalnız hisseden biri çevrimiçi ilişkilere daha fazla yönelebilir.
Telefon kullanımını sınırlamakla hayatın ne kadar iyileştiği de ayrı bir soru. Finlayson, sosyal medyaya ara vermenin duygu durumu ve yaşam doyumu üzerindeki etkilerine ilişkin sonuçların tutarlı olmadığını aktarıyor. Okullardaki telefon kurallarını karşılaştıran bir araştırmada da daha sıkı kısıtlamalarla öğrencilerin ruh sağlığı, davranışları ve ders başarısı arasında belirgin bir ilişki bulunmadığını vurguluyor. Yazarın itirazı, tartışmalı bulguların kapsamlı yasakları haklı çıkaracak kesinlikte kullanılması.
Finlayson’a göre telefonlar üzerine kurulan bu anlatı, gençlerin hayatını zorlaştıran başka koşulları arka plana itiyor. Yoksulluk, ekonomik güvencesizlik, iklim krizi ve kamusal alanların yetersizliği daha kapsamlı siyasi kararlar gerektiriyor. Telefonlara yeni kısıtlamalar getirmek ise hükümetlerin hızla harekete geçiyormuş gibi görünmesini sağlayabiliyor. Yazar, bir sorunun bu kadar çok konuşulmasının diğer sorunlara ayrılan dikkati ve kaynakları nasıl etkilediğini sorguluyor.
Bir yasağın sonuçları, nasıl uygulandığına da bağlı. Finlayson, New York’ta geçmişte uygulanan okul telefonu yasağını örnek veriyor. Telefonlarını okul dışında özel işletmelere bırakmak zorunda kalan aileler bunun için para ödüyordu. Denetimin özellikle metal dedektörü bulunan okullarda yapılabilmesi, yükü yoksul ailelerin üzerine bindiriyordu. Sosyal medya kısıtlamaları da bazı gençlerin bilgiye, arkadaşlarına ve destek bulabildikleri çevrelere erişimini daraltabilir. Telefonu elinden alınan bir gencin gidebileceği güvenli ve ulaşılabilir bir yer olup olmadığı da hesaba katılmalı.
Finlayson, dijital teknolojilerin en büyük sorununu kitlesel gözetim ve denetim kapasitesinde görüyor. Bilet almaktan sağlık hizmetlerine ulaşmaya kadar pek çok işlem uygulamalara bağlandıkça, bu teknolojilerden uzak durmak zorlaşıyor. Yaş doğrulama adına kimlik belgesi ya da biyometrik veri istenmesi ise şirketlerin topladığı bilgiyi artırabiliyor. Çocukları koruma gerekçesiyle kurulan denetim mekanizmalarının sonuçları, platformları kullanan yetişkinlere de uzanıyor.
Yazının sonunda Finlayson, gençlere nasıl baktığımızı tartışmaya açıyor. Onları yalnızca dışarıdaki tehlikelerden korunacak kırılgan varlıklar olarak gördüğümüzde, kendi ilişkilerini, bilgi kaynaklarını ve ihtiyaçlarını değerlendirme imkânlarını da daraltabiliyoruz. Telefonların hayatlarında ne işe yaradığını anlamak, hangi koşullarda yaşadıklarını dinlemeyi gerektiriyor. Finlayson, koruma vaadinin gençler üzerindeki denetimi artırmasına karşı çıkarken, onların yaşayacağı dünyayı iyileştirecek değişiklikleri savunuyor.
bostonreview.net/articles/is…
Sosyal Bilimler retweeted
John Berger, sanat eleştirisini müzelerden ve uzmanların çevresinden çıkarıp geniş bir izleyici kitlesine taşıdı. 1972’de BBC’de yayımlanan Görme Biçimleri, resimlere bakarken mülkiyetin, sınıfın ve toplumsal cinsiyetin bakışımızı nasıl şekillendirdiğini sorguluyordu. Merve Emre, Berger’ın doğumunun yüzüncü yılında yayımlanan kitaplardan hareketle bu etkinin kaynaklarını ve sınırlarını inceliyor. Onun mirasını, eserleri kadar dünyaya bakma ve başkalarını da bu bakışa çağırma tavrında buluyor.
Berger’a göre sanatçının bakışını yaşadığı dünya eğitir. Neyi görmeye değer bulduğu, nereden baktığı ve kimi merkeze aldığı toplumsal ilişkiler içinde şekillenir. Sanatçı, öğrendiği bu bakışı değiştirme gücüne de sahiptir. Bir köylüyü, bir işçiyi ya da bir kadını alışılmış temsillerin dışına çıkararak gösterebilir. Berger, sanatın değerini değerlendirirken insanların kendi hayatlarını ve toplumsal haklarını daha açık görmelerine ne ölçüde katkıda bulunduğunu soruyordu.
Görme Biçimleri’nin en etkili tartışmalarından biri, kadınların resimde nasıl gösterildiğiydi. Berger, kadınların başkalarının bakışını içselleştirerek kendilerini sürekli dışarıdan izlemeye yöneltildiğini savundu. Buradan hareketle çıplak olmakla bir nü olarak sergilenmek arasında ayrım kurdu. İlkinde insan kendi bedeniyle vardır. İkincisinde ise başkalarının bakışına sunulurken kendine özgü varlığı geri plana itilebilir. Berger’ın hayranlık duyduğu resimler, bedeni seyirlik bir nesneye indirgeyen bu bakışı kırabiliyordu.
Romanlarında da bir hayatı tek bir bakış açısından anlatmakla yetinmedi. Booker Ödülü’nü kazanan G., anıları, tarihsel olayları, denemeleri ve çizimleri bir araya getiriyordu. Birinci Dünya Savaşı öncesi Avrupa’sında geçen roman, cinsel yakınlıkla siyasi özgürleşme arasında bağ kuruyordu. Emre’ye göre Berger, iki insanın birbirini hem arzulayan hem de incinebilir kişiler olarak görmesinde, birlikte kurulan bir gerçekliğin imkânını arıyordu. Romanın parçalı anlatımı da bu değişken ve ortak deneyime biçim veriyordu.
Bu özgürleşme anlayışı, Berger’ın özel hayatıyla birlikte düşünüldüğünde zor sorular doğuruyor. Emre, onun eşitlik ve sömürü karşıtlığına ilişkin ilkelerini eşleriyle ve çocuklarıyla ilişkilerinde ne ölçüde hayata geçirdiğini sorguluyor. Tom Overton’ın yeni biyografisini de bu noktada eleştiriyor. Biyografi yazarının Berger’a duyduğu yakınlığın, onun başkalarına verdiği acıyı hafifletmeye dönüştüğünü düşünüyor. Emre’ye göre bir insanı bütün karmaşıklığıyla anlatmak, hayranlık duyulan kişinin davranışlarını haklı çıkarma çabasına dönüşmemeli.
Berger, 1970’lerde Fransız Alpleri’ndeki Quincy köyüne yerleşti ve köylülerin hayatını anlattığı romanlar yazdı. Tarım işlerine katılması, hayvanlarla ilgilenmesi ve komşularıyla kurduğu ilişkiler bu eserleri besledi. Emre ise bu dönemde anlatının giderek nostaljiye yaslandığını savunuyor. Berger’ın köylüleri ve gündelik emeklerini anlatırken gösterdiği yakınlığın, halkı idealize etmeye dönüştüğünü düşünüyor. Ona göre daha doğal bir yaşama duyulan özlem, önceki eserlerdeki keskin toplumsal çözümlemenin önüne geçiyor.
Emre’nin değerlendirmesinde Berger’ın kalıcı gücü, farklı anlatım biçimlerini deneyerek insanları görmenin yeni yollarını aramasında yatıyor. Aynı arayış, kimi zaman güçlü bir sanat eleştirisi, kimi zaman da idealize edilmiş bir hayat tasavvuru üretiyor. Berger’ın insanlara duyduğu güven, yazısına enerji verirken onları olduklarından farklı görmesine de yol açabiliyor. Emre, bu mirası değerlendirirken onun iyimserliğine, düşüncenin daha kuşkucu ve sorgulayıcı yanının da eşlik etmesini istiyor.
newyorker.com/magazine/2026/…
John Berger, sanat eleştirisini müzelerden ve uzmanların çevresinden çıkarıp geniş bir izleyici kitlesine taşıdı. 1972’de BBC’de yayımlanan Görme Biçimleri, resimlere bakarken mülkiyetin, sınıfın ve toplumsal cinsiyetin bakışımızı nasıl şekillendirdiğini sorguluyordu. Merve Emre, Berger’ın doğumunun yüzüncü yılında yayımlanan kitaplardan hareketle bu etkinin kaynaklarını ve sınırlarını inceliyor. Onun mirasını, eserleri kadar dünyaya bakma ve başkalarını da bu bakışa çağırma tavrında buluyor.
Berger’a göre sanatçının bakışını yaşadığı dünya eğitir. Neyi görmeye değer bulduğu, nereden baktığı ve kimi merkeze aldığı toplumsal ilişkiler içinde şekillenir. Sanatçı, öğrendiği bu bakışı değiştirme gücüne de sahiptir. Bir köylüyü, bir işçiyi ya da bir kadını alışılmış temsillerin dışına çıkararak gösterebilir. Berger, sanatın değerini değerlendirirken insanların kendi hayatlarını ve toplumsal haklarını daha açık görmelerine ne ölçüde katkıda bulunduğunu soruyordu.
Görme Biçimleri’nin en etkili tartışmalarından biri, kadınların resimde nasıl gösterildiğiydi. Berger, kadınların başkalarının bakışını içselleştirerek kendilerini sürekli dışarıdan izlemeye yöneltildiğini savundu. Buradan hareketle çıplak olmakla bir nü olarak sergilenmek arasında ayrım kurdu. İlkinde insan kendi bedeniyle vardır. İkincisinde ise başkalarının bakışına sunulurken kendine özgü varlığı geri plana itilebilir. Berger’ın hayranlık duyduğu resimler, bedeni seyirlik bir nesneye indirgeyen bu bakışı kırabiliyordu.
Romanlarında da bir hayatı tek bir bakış açısından anlatmakla yetinmedi. Booker Ödülü’nü kazanan G., anıları, tarihsel olayları, denemeleri ve çizimleri bir araya getiriyordu. Birinci Dünya Savaşı öncesi Avrupa’sında geçen roman, cinsel yakınlıkla siyasi özgürleşme arasında bağ kuruyordu. Emre’ye göre Berger, iki insanın birbirini hem arzulayan hem de incinebilir kişiler olarak görmesinde, birlikte kurulan bir gerçekliğin imkânını arıyordu. Romanın parçalı anlatımı da bu değişken ve ortak deneyime biçim veriyordu.
Bu özgürleşme anlayışı, Berger’ın özel hayatıyla birlikte düşünüldüğünde zor sorular doğuruyor. Emre, onun eşitlik ve sömürü karşıtlığına ilişkin ilkelerini eşleriyle ve çocuklarıyla ilişkilerinde ne ölçüde hayata geçirdiğini sorguluyor. Tom Overton’ın yeni biyografisini de bu noktada eleştiriyor. Biyografi yazarının Berger’a duyduğu yakınlığın, onun başkalarına verdiği acıyı hafifletmeye dönüştüğünü düşünüyor. Emre’ye göre bir insanı bütün karmaşıklığıyla anlatmak, hayranlık duyulan kişinin davranışlarını haklı çıkarma çabasına dönüşmemeli.
Berger, 1970’lerde Fransız Alpleri’ndeki Quincy köyüne yerleşti ve köylülerin hayatını anlattığı romanlar yazdı. Tarım işlerine katılması, hayvanlarla ilgilenmesi ve komşularıyla kurduğu ilişkiler bu eserleri besledi. Emre ise bu dönemde anlatının giderek nostaljiye yaslandığını savunuyor. Berger’ın köylüleri ve gündelik emeklerini anlatırken gösterdiği yakınlığın, halkı idealize etmeye dönüştüğünü düşünüyor. Ona göre daha doğal bir yaşama duyulan özlem, önceki eserlerdeki keskin toplumsal çözümlemenin önüne geçiyor.
Emre’nin değerlendirmesinde Berger’ın kalıcı gücü, farklı anlatım biçimlerini deneyerek insanları görmenin yeni yollarını aramasında yatıyor. Aynı arayış, kimi zaman güçlü bir sanat eleştirisi, kimi zaman da idealize edilmiş bir hayat tasavvuru üretiyor. Berger’ın insanlara duyduğu güven, yazısına enerji verirken onları olduklarından farklı görmesine de yol açabiliyor. Emre, bu mirası değerlendirirken onun iyimserliğine, düşüncenin daha kuşkucu ve sorgulayıcı yanının da eşlik etmesini istiyor.
newyorker.com/magazine/2026/…
Sosyal Bilimler retweeted
WSJ'daki bir yazı Harvard'daki Humanities 10 dersinden bahsediyordu, hacimli kitaplar, yakın okumalar, dersi yoğun ilgi vb. @sosbilorg yazıdan haberdar etti hayli ilgi gördü. Dersteki kitapların Türkçeleri derlendi, instagram.com/sosbilorg 'dan bakılabilir. Buraya da ekliyorum.
Hukuk antropoloğu Deepa Das Acevedo, meslek hayatı boyunca antropologların kendi disiplinlerini kimi zaman yeterince sorgulamadıkları, kimi zaman da sorgulamayı fazla ileri götürdükleri için birbirlerini eleştirdiğini anlatıyor. Bu tartışmaların bir bölümü, iyi bir saha araştırmasının nasıl yapılacağı ve insanların anlattıklarının yazıya nasıl sadakatle geçirileceği gibi sorulara odaklanıyordu. Zamanla tartışmanın ağırlığı, antropolojinin siyaseten savunulabilir bir disiplin olup olmadığına kaydı.
Bu kez tartışmayı Vanderbilt ve Washington Üniversitesi bağlantılı bir rapor alevlendirdi. Rapor, antropolojinin de aralarında bulunduğu bazı alanlarda araştırma standartlarının gerilediğini ileri sürdü. Harvard’da insanın evrimsel biyolojisi üzerine çalışan Joseph Henrich ise antropolojinin bazı kollarında ahlaki ve siyasi savunuculuğun araştırma anlayışının parçası hâline geldiğini savundu. Yanıtların bir kısmı raporların yöntemini sorguladı. Bir kısmıysa eleştiriyi yapanların niyetine ve disiplin adına konuşmaya ne kadar yetkili olduklarına odaklandı.
Das Acevedo’ya göre bu çekişme, antropolojinin daha acil bir sorununu gölgeliyor. Antropologlar, sahada birlikte çalıştıkları insanlara ve araştırmalarını değerlendiren meslektaşlarına dikkatle kulak veriyor. Bu iki çevrenin dışında kalan okurlarla, komşularla ve başka alanlardan meslektaşlarla ise giderek daha az konuşuyorlar. Disiplinin siyasi tutumu üzerine bir tartışma daha yürütülürken, dışarıdaki insanların sorusu cevapsız kalıyor. Antropoloji ne yapar ve bu bizi neden ilgilendirir?
Yapay zekânın üniversiteleri nasıl değiştireceği tartışılırken, Das Acevedo antropolojinin güçlü yanını tam da çalışma biçiminde görüyor. İnsanları dinlemek, onlarla yürümek ve gündelik hayatlarına eşlik etmek, sahada zaman geçirmeyi ve ilişki kurmayı gerektiriyor. Antropolog bu ilişkilerden hareketle, bir topluluğun kendiliğinden anlaşılır bulduğu bir davranışı, ona yabancı olan birine açıklayabiliyor. Yazar, kutuplaşmanın arttığı bir dönemde farklı hayatların kendi içinden nasıl göründüğünü anlatabilmenin özellikle değerli olduğunu düşünüyor.
Antropologların geniş bir okur kitlesine ulaşmasının örnekleri var. Margaret Mead genel okura seslenen Redbook dergisinde, Clifford Geertz ise The New York Review of Books’ta yazdı. Antropolog ve gazeteci Gillian Tett, Financial Times’ın yayın kuruluna başkanlık etti. Das Acevedo, bugün de bu ilişkinin genel okura yönelik kitaplarla, teknik araştırmaları anlaşılır biçimde aktaran yazılarla, podcastlerle ve üniversite dışında yürütülen çalışmalarla kurulabileceğini söylüyor.
Kadınlar, erkek egemen bir düzenin bazı kurallarını hangi gerekçelerle savunabilir? Bir tanrı hukuk önünde hak sahibi olabilir mi? Das Acevedo bu soruları, antropolojinin kendi çevresinin dışında da merak uyandırabilecek meselelerine örnek veriyor. Her iki soru da ilk bakışta tuhaf görünen bir tutumun ya da uygulamanın, insanların yaşadığı toplumsal ve hukuki dünyada nasıl anlam kazandığını araştırmayı gerektiriyor.
Das Acevedo’nun önerisi, antropologların araştırmalarından doğan bu soruları daha çok insanla paylaşması. Bir saha çalışmasının ortaya çıkardığı ayrıntılar, başkalarının hayatına dair yerleşik bir yargıyı değiştirebilir ya da bize kendi alışkanlıklarımıza dışarıdan bakma fırsatı verebilir. Yazara göre yapay zekâ çağında antropolojinin geleceği, bu işi ne kadar iyi yaptığına ve bulduklarını meslektaşlarının ötesine ne kadar taşıyabildiğine bağlı.
chronicle.com/article/anthro…
Sosyal Bilimler retweeted
Dil modelleri metin yazmaya, soruları yanıtlamaya ve gerekçeler üretmeye başladığında, düşünme ve yazma becerilerinin körelebileceği kaygısı doğdu. Sosyolog Manuel Boutet bu kaygının yanında başka bir soru soruyor. Yapay zekâya itiraz ederken düşünme becerisini mi koruyoruz, yoksa zekâsı zaten tanınmış kişilerin konumunu da mı savunuyoruz? Diplomalar, öğrenmeye ayrılabilen zaman ve mesleki çevreler, kimin bilgi üretebildiğini olduğu kadar kimin sözünün ciddiye alındığını da belirliyor.
Bilgisayarlar bürolara girdiğinde yöneticiler, daha önce sekreterlerin hazırladığı yazışmaları kendileri yapmaya başladı. Yöneticiler için bağımsızlık anlamına gelen bu değişim, büyük ölçüde kadınların çalıştığı sekreterlik mesleğini dönüştürdü ve veri girişi işlerinin azalmasına eşlik etti. Boutet, yapay zekâyla birlikte benzer bir sorunun entelektüel meslekler için de gündeme geldiğini söylüyor. Bazı görevlerin otomatikleşmesi, o işlerin ortadan kalkması ve mesleğin toplumsal itibarının değişmesi üç ayrı ihtimal.
Tutanak hazırlamak, e-postaları düzenlemek ve tabloları biçimlendirmek zaman alıyor. Yapay zekâ bu yükün bir bölümünü üstlendiğinde çalışanlar, işlerinin daha anlamlı buldukları kısımlarına vakit ayırabilir. Ancak kazanılan zamanın nasıl kullanılacağını işyerindeki kararlar belirliyor. Aynı araç bir çalışana araştırma yapmak için alan açarken bir başkasından daha kısa sürede daha çok iş istenmesine yol açabilir.
Boutet’nin aktardığı araştırmalarda yapay zekâ, bir müşteri hizmetleri ekibinde daha az deneyimli çalışanların hem hızını hem de iş kalitesini artırdı. Kenya’daki girişimcilerle yapılan başka bir çalışmada ise başlangıçta daha iyi sonuç alanlar araçtan yararlanırken diğerlerinin performansı geriledi. Öğrenme açısından da aracın nasıl kullanıldığı belirleyici. Hazır yanıt veren bir asistanla çalışan öğrenciler, sonradan tek başlarına kaldıklarında daha kötü sonuç aldı. Asistan yanıt yerine ipucu verdiğinde bu olumsuz etki büyük ölçüde azaldı.
Bir öğrencinin yazma işini yapay zekâya bırakması, özellikle başka yazma fırsatı azsa, öğrenmesini aksatabilir. Boutet’ye göre okulun görevi, öğrencilerin kendi başlarına araştırmayı, yazmayı ve yargıya varmayı öğrenebilecekleri zamanı korurken bu araçları nasıl kullanacaklarını da öğretmek. Okul ikinci işi üstlenmezse yapay zekâyı kullanmayı öğrenmek, büyük ölçüde ailelerin sağlayabildiği zamana, bilgiye ve desteğe bağlı kalabilir. Kişisel bir tercih olarak yapay zekâdan uzak durmakla bu tercihi herkes için kurala dönüştürmek bu yüzden farklı sonuçlar doğurur.
Boutet, makaleyi de bir yapay zekâyla tartışarak yazdığını anlatıyor. Önerilen savları kendi bilgisi ve deneyimiyle sınamış, işe yarayanları yeniden işlemiş. Bu çalışma biçimi, araçları sağlayan şirketlerin erişim koşullarını belirlediği gerçeğini de beraberinde getiriyor. Üstelik herkesin tek başına bir sohbet robotuna yönelmesi, başkalarıyla araştırma ve tartışma alışkanlığını zayıflatabilir. Boutet bu yüzden makineye hangi işlerin devredildiğinin izlenebilmesini ve ortaya çıkan metnin başkalarınca tartışılabilmesini önemsiyor.
Matbaanın yayılması, kendi başına herkesi okuryazar kılmadı. Boutet’ye göre yapay zekânın yaygınlaşması da düşünme ve yazma imkânlarını kendiliğinden daha eşit dağıtmayacak. Bunun için insanların araçları birlikte öğrenebileceği, sınırlarını tartışabileceği ve nasıl kullanılacaklarına ilişkin kararlara katılabileceği ortamlar gerekiyor. Yazarın “direniş için yapay zekâ” dediği şey, insanların bu araçları kendi sorularını araştırmak için ortaklaşa kullanabilmesiyle başlıyor.
aoc.media/analyse/2026/11/08…
Partneriniz eski sevgilisinden sevgiyle söz ettiğinde ya da yakın bir arkadaşınız sizi çağırmadan plan yaptığında, onun hayatındaki yerinizi sorgulamaya başlayabilirsiniz. Klinik psikolog Carla Marie Manly’ye göre kıskançlık, değer verdiğimiz bir ilişkide sevgi, ilgi ya da yakınlığı kaybetmekten korktuğumuzda ortaya çıkabilir. Başkasının sahip olduğu bir şeyi istemekle aradaki fark da burada. Kıskançlıkta asıl kaygı, bizim için önemli bir bağın zayıflaması.
Bazen bu kaygının belirgin bir nedeni vardır. Örneğin bir sadakatsizliği öğrenmek, ilişkide güvenin sarsıldığı somut bir olaya verilen tepkidir. Bazen de partnerin bir başkasıyla sohbet etmesi, ortada bir güven ihlali yokken aynı kaygıyı uyandırır. İkisi bir arada da yaşanabilir. Partnerinizin eski sevgilisiyle konuştuğunu bilirsiniz, ama konuşmanın sürdüğü gerçeğinden ilişkinin yeniden başladığı sonucuna atlayabilirsiniz.
Bugünkü bir olay, geçmişte yaşanan bir dışlanmayı ya da güven kaybını hatırlatabilir. Çocukken kardeşinin yanında sürekli ikinci planda kaldığını hisseden biri, yetişkinliğinde de sevdiği kişi başkasına ilgi gösterdiğinde kolayca gözden çıkarıldığını düşünebilir. Manly, kıskançlığın hangi durumlarda tekrarlandığını fark etmek için kısa notlar almayı öneriyor. Kimin ne yaptığını, o anda aklınızdan ne geçtiğini ve bunun size neyi hatırlattığını ayrı ayrı yazmak, bugünkü olayla geçmiş deneyimin payını görmeye yardımcı olabilir.
Kıskançlığı bazen düşüncelerimizden önce bedenimizde fark ederiz. Midemiz bulanabilir, kalbimiz hızlanabilir, omuzlarımız gerilebilir. Bu belirtiler kendimizi tehdit altında hissettiğimizi gösterir. Tehdidin gerçekten var olup olmadığını anlamak içinse biraz durup duruma yeniden bakmak gerekir. Manly, böyle bir anda hemen tepki vermek yerine birkaç nefes almayı veya kısa bir yürüyüşe çıkmayı öneriyor. Duygunun ilk şiddeti azaldığında, ne yapacağımıza karar vermek kolaylaşabilir.
Bir arkadaşınızın sizi çağırmadan buluştuğunu düşünün. Bildiğiniz şey, o buluşmaya davet edilmediğiniz. Sizi artık önemsemediği ise bu olaya getirdiğiniz bir yorum olabilir. Manly’nin önerdiği sorular bu ayrımı kurmaya yardım ediyor. Tam olarak ne oldu? Bunun ne anlama geldiğini düşünüyorum? En çok neyi kaybetmekten korkuyorum? Cevap bazen konuşulması gereken bir davranışı, bazen de benzer durumlarda tekrar tekrar beliren bir kaygıyı ortaya çıkarır.
Konuşmaya karar verdiğinizde, karşınızdakinin niyetini tarif etmek yerine yaşadığınız şeyi dile getirebilirsiniz. Bir arkadaşınıza buluşmayı sonradan öğrendiğinizde kendinizi dışarıda kalmış hissettiğinizi söylemek, ona da ne olduğunu kendi açısından anlatma fırsatı verir. Bir partnerle konuşurken de aynı açıklık işe yarayabilir. Hangi davranışın sizi incittiğini ve ilişkide kendinizi daha güvende hissetmek için neye ihtiyaç duyduğunuzu söyleyebilirsiniz.
Manly’nin önerdiği yaklaşım, kıskançlık duyduğumuz için kendimizi azarlamadan onun nereden geldiğini anlamaya çalışmak. Bazen bu duygu, bir ilişkide güveni zedeleyen bir davranışa dikkat çeker. Bazen de çoktan geride kalmış bir deneyimin bugünkü ilişkilerimizi hâlâ etkilediğini fark ettirir. Bu farkı görebildiğimizde, kıskançlıkla ne yapacağımıza duygunun en yoğun olduğu anda karar vermek zorunda kalmayız.
psyche.co/guides/how-to-hand…
Sosyal Bilimler retweeted
Çok tekno-optimist geldi. Yapay zeka sanki bir yerde kendiliğinden ortaya çıkan Tanrı bilgisi. YZ'nin insana getirdiği içeriğin neye göre üretilip, önümüze getirildiği sorusu netleşmeden direniş havada kalır. Hangi bilgi? Kimin doğrusu, kimin normali? Önümüze bilgi gelirken+
Dil modelleri metin yazmaya, soruları yanıtlamaya ve gerekçeler üretmeye başladığında, düşünme ve yazma becerilerinin körelebileceği kaygısı doğdu. Sosyolog Manuel Boutet bu kaygının yanında başka bir soru soruyor. Yapay zekâya itiraz ederken düşünme becerisini mi koruyoruz, yoksa zekâsı zaten tanınmış kişilerin konumunu da mı savunuyoruz? Diplomalar, öğrenmeye ayrılabilen zaman ve mesleki çevreler, kimin bilgi üretebildiğini olduğu kadar kimin sözünün ciddiye alındığını da belirliyor.
Bilgisayarlar bürolara girdiğinde yöneticiler, daha önce sekreterlerin hazırladığı yazışmaları kendileri yapmaya başladı. Yöneticiler için bağımsızlık anlamına gelen bu değişim, büyük ölçüde kadınların çalıştığı sekreterlik mesleğini dönüştürdü ve veri girişi işlerinin azalmasına eşlik etti. Boutet, yapay zekâyla birlikte benzer bir sorunun entelektüel meslekler için de gündeme geldiğini söylüyor. Bazı görevlerin otomatikleşmesi, o işlerin ortadan kalkması ve mesleğin toplumsal itibarının değişmesi üç ayrı ihtimal.
Tutanak hazırlamak, e-postaları düzenlemek ve tabloları biçimlendirmek zaman alıyor. Yapay zekâ bu yükün bir bölümünü üstlendiğinde çalışanlar, işlerinin daha anlamlı buldukları kısımlarına vakit ayırabilir. Ancak kazanılan zamanın nasıl kullanılacağını işyerindeki kararlar belirliyor. Aynı araç bir çalışana araştırma yapmak için alan açarken bir başkasından daha kısa sürede daha çok iş istenmesine yol açabilir.
Boutet’nin aktardığı araştırmalarda yapay zekâ, bir müşteri hizmetleri ekibinde daha az deneyimli çalışanların hem hızını hem de iş kalitesini artırdı. Kenya’daki girişimcilerle yapılan başka bir çalışmada ise başlangıçta daha iyi sonuç alanlar araçtan yararlanırken diğerlerinin performansı geriledi. Öğrenme açısından da aracın nasıl kullanıldığı belirleyici. Hazır yanıt veren bir asistanla çalışan öğrenciler, sonradan tek başlarına kaldıklarında daha kötü sonuç aldı. Asistan yanıt yerine ipucu verdiğinde bu olumsuz etki büyük ölçüde azaldı.
Bir öğrencinin yazma işini yapay zekâya bırakması, özellikle başka yazma fırsatı azsa, öğrenmesini aksatabilir. Boutet’ye göre okulun görevi, öğrencilerin kendi başlarına araştırmayı, yazmayı ve yargıya varmayı öğrenebilecekleri zamanı korurken bu araçları nasıl kullanacaklarını da öğretmek. Okul ikinci işi üstlenmezse yapay zekâyı kullanmayı öğrenmek, büyük ölçüde ailelerin sağlayabildiği zamana, bilgiye ve desteğe bağlı kalabilir. Kişisel bir tercih olarak yapay zekâdan uzak durmakla bu tercihi herkes için kurala dönüştürmek bu yüzden farklı sonuçlar doğurur.
Boutet, makaleyi de bir yapay zekâyla tartışarak yazdığını anlatıyor. Önerilen savları kendi bilgisi ve deneyimiyle sınamış, işe yarayanları yeniden işlemiş. Bu çalışma biçimi, araçları sağlayan şirketlerin erişim koşullarını belirlediği gerçeğini de beraberinde getiriyor. Üstelik herkesin tek başına bir sohbet robotuna yönelmesi, başkalarıyla araştırma ve tartışma alışkanlığını zayıflatabilir. Boutet bu yüzden makineye hangi işlerin devredildiğinin izlenebilmesini ve ortaya çıkan metnin başkalarınca tartışılabilmesini önemsiyor.
Matbaanın yayılması, kendi başına herkesi okuryazar kılmadı. Boutet’ye göre yapay zekânın yaygınlaşması da düşünme ve yazma imkânlarını kendiliğinden daha eşit dağıtmayacak. Bunun için insanların araçları birlikte öğrenebileceği, sınırlarını tartışabileceği ve nasıl kullanılacaklarına ilişkin kararlara katılabileceği ortamlar gerekiyor. Yazarın “direniş için yapay zekâ” dediği şey, insanların bu araçları kendi sorularını araştırmak için ortaklaşa kullanabilmesiyle başlıyor.
aoc.media/analyse/2026/11/08…
Dil modelleri metin yazmaya, soruları yanıtlamaya ve gerekçeler üretmeye başladığında, düşünme ve yazma becerilerinin körelebileceği kaygısı doğdu. Sosyolog Manuel Boutet bu kaygının yanında başka bir soru soruyor. Yapay zekâya itiraz ederken düşünme becerisini mi koruyoruz, yoksa zekâsı zaten tanınmış kişilerin konumunu da mı savunuyoruz? Diplomalar, öğrenmeye ayrılabilen zaman ve mesleki çevreler, kimin bilgi üretebildiğini olduğu kadar kimin sözünün ciddiye alındığını da belirliyor.
Bilgisayarlar bürolara girdiğinde yöneticiler, daha önce sekreterlerin hazırladığı yazışmaları kendileri yapmaya başladı. Yöneticiler için bağımsızlık anlamına gelen bu değişim, büyük ölçüde kadınların çalıştığı sekreterlik mesleğini dönüştürdü ve veri girişi işlerinin azalmasına eşlik etti. Boutet, yapay zekâyla birlikte benzer bir sorunun entelektüel meslekler için de gündeme geldiğini söylüyor. Bazı görevlerin otomatikleşmesi, o işlerin ortadan kalkması ve mesleğin toplumsal itibarının değişmesi üç ayrı ihtimal.
Tutanak hazırlamak, e-postaları düzenlemek ve tabloları biçimlendirmek zaman alıyor. Yapay zekâ bu yükün bir bölümünü üstlendiğinde çalışanlar, işlerinin daha anlamlı buldukları kısımlarına vakit ayırabilir. Ancak kazanılan zamanın nasıl kullanılacağını işyerindeki kararlar belirliyor. Aynı araç bir çalışana araştırma yapmak için alan açarken bir başkasından daha kısa sürede daha çok iş istenmesine yol açabilir.
Boutet’nin aktardığı araştırmalarda yapay zekâ, bir müşteri hizmetleri ekibinde daha az deneyimli çalışanların hem hızını hem de iş kalitesini artırdı. Kenya’daki girişimcilerle yapılan başka bir çalışmada ise başlangıçta daha iyi sonuç alanlar araçtan yararlanırken diğerlerinin performansı geriledi. Öğrenme açısından da aracın nasıl kullanıldığı belirleyici. Hazır yanıt veren bir asistanla çalışan öğrenciler, sonradan tek başlarına kaldıklarında daha kötü sonuç aldı. Asistan yanıt yerine ipucu verdiğinde bu olumsuz etki büyük ölçüde azaldı.
Bir öğrencinin yazma işini yapay zekâya bırakması, özellikle başka yazma fırsatı azsa, öğrenmesini aksatabilir. Boutet’ye göre okulun görevi, öğrencilerin kendi başlarına araştırmayı, yazmayı ve yargıya varmayı öğrenebilecekleri zamanı korurken bu araçları nasıl kullanacaklarını da öğretmek. Okul ikinci işi üstlenmezse yapay zekâyı kullanmayı öğrenmek, büyük ölçüde ailelerin sağlayabildiği zamana, bilgiye ve desteğe bağlı kalabilir. Kişisel bir tercih olarak yapay zekâdan uzak durmakla bu tercihi herkes için kurala dönüştürmek bu yüzden farklı sonuçlar doğurur.
Boutet, makaleyi de bir yapay zekâyla tartışarak yazdığını anlatıyor. Önerilen savları kendi bilgisi ve deneyimiyle sınamış, işe yarayanları yeniden işlemiş. Bu çalışma biçimi, araçları sağlayan şirketlerin erişim koşullarını belirlediği gerçeğini de beraberinde getiriyor. Üstelik herkesin tek başına bir sohbet robotuna yönelmesi, başkalarıyla araştırma ve tartışma alışkanlığını zayıflatabilir. Boutet bu yüzden makineye hangi işlerin devredildiğinin izlenebilmesini ve ortaya çıkan metnin başkalarınca tartışılabilmesini önemsiyor.
Matbaanın yayılması, kendi başına herkesi okuryazar kılmadı. Boutet’ye göre yapay zekânın yaygınlaşması da düşünme ve yazma imkânlarını kendiliğinden daha eşit dağıtmayacak. Bunun için insanların araçları birlikte öğrenebileceği, sınırlarını tartışabileceği ve nasıl kullanılacaklarına ilişkin kararlara katılabileceği ortamlar gerekiyor. Yazarın “direniş için yapay zekâ” dediği şey, insanların bu araçları kendi sorularını araştırmak için ortaklaşa kullanabilmesiyle başlıyor.
aoc.media/analyse/2026/11/08…
Sosyal Bilimler retweeted
Bir zamanlar, en iyi giysilerini giymiş bir demirciyle bir büro memurunu kokularından ayırt etmek mümkündü. Meslek, hastalık ve servet, insanın üzerinde taşıdığı kokulardan anlaşılabiliyordu. Kathryn Hughes, tarihçi William Tullett’in Sniff ve mimar Bjørn Berge’nin Smell adlı kitaplarını birlikte okurken modern hayatın bu bilgiyi nasıl değiştirdiğine bakıyor. Kanalizasyon, soğutma ve düzenli çöp toplama hayatı iyileştirdi. Bu değişim, çevremizi koklayarak anlamaya duyduğumuz ihtiyacı da azalttı.
Yiyeceğin taze olup olmadığını, bir şeyin yanmaya başladığını ya da ileride bir deri tabakhanesi bulunduğunu kokusundan anlayabiliyorduk. Bugün bu bilgilerin bir kısmını etiketlerden, tabelalardan ve ölçüm cihazlarından alıyoruz. Tullett’in üzerinde durduğu beceri, bir kokuyu fark ettikten sonra onun neye işaret ettiğini anlayabilmek. Berge’nin “duyusal okuryazarlık” meselesi de burada başlıyor. Burnumuz hâlâ çalışıyor, ama bize söylediklerini yorumlamaya daha az ihtiyaç duyuyoruz.
Eski kitapların kokusu, bu tarihin en hoş örneklerinden biri. Ortaçağda İngiliz din adamı Richard de Bury, Paris’teki kütüphanelerin ve kitapçıların kokusunu baharat dükkânlarından bile hoş buluyordu. Altı yüzyıldan fazla zaman sonra, Oxford’daki Bodleian Kütüphanesi’nden kitap çalmakla suçlanan Bruno Pagono, polise kitapların kokusunun onda onları alıp götürme isteği uyandırdığını söyledi. Kâğıt, bir okur için daha kapağı açılmadan başlayan bir deneyimdi.
Kâğıdın üretildiği yerlerde ise bambaşka bir koku vardı. ABD’nin Maine eyaletinde bir kâğıt fabrikasının nehre bıraktığı atıklar öyle ağır kokuyordu ki çocuklar burunlarına takmaları için insanlara mandal satıyordu. Finlandiya’nın Imatra kentinde ise fabrikaların kükürtlü kokusu eve öyle sinmişti ki insanlara bazen yurtdışında açtıkları bavuldan memleketleri kokuyordu. Tullett, sanayi kokularının kime ne ifade ettiği kadar, bunlara kimin katlanmak zorunda kaldığına da bakıyor. ABD’de imar kararlarının kâğıt fabrikalarını nüfusunun çoğunluğu Siyah olan mahallelere yönelttiğini aktarıyor.
Bir kokunun hoş ya da iğrenç gelmesi, kimin kokusu olduğuna ve hangi koşullarda duyulduğuna bağlı. Berge’nin aktardığı bir örnekte, on altıncı yüzyılda bir kadın soyulmuş bir elmayı koltuk altında bekletip kendi kokusu sindikten sonra sevgilisine verebiliyordu. Aynı beden kokusu başka bir ortamda kirin, hastalığın, hatta ahlaki kusurun işareti sayılabiliyordu. Koku, yakınlık kurmanın bir yolu olduğu kadar, insanları saygın ya da dışlanacak kişiler olarak ayırmanın da bir aracıydı.
Koku savaşta da bilgi taşıyabiliyordu. Tullett’in aktardığına göre Vietnam Savaşı’nda Viet Cong savaşçıları, Amerikan askerlerinin yakınlarda olduğunu sabun ve tıraş losyonu kokusundan anlayabiliyordu. Amerikan askerleri de Vietnam mutfağında yaygın olan fermente balık sosu nước mắm kokusundan karşı tarafın varlığını sezebildiklerini ileri sürüyordu. Gündelik hayatta temizlik ya da yemekle ilişkilendirilen kokular, savaşta birilerinin nerede olduğunu ele verebiliyordu.
Bugün de kahve, deterjan, egzoz ve parfüm kokuları arasında yaşıyoruz. Değişen, kokudan ne öğrenmeyi beklediğimiz. Sütün tazeliğini anlamak için ambalajdaki tarihe, nehrin kirliliğini öğrenmek için ölçüm raporlarına bakıyoruz. Hughes’un iki kitaptan çıkardığı soru şu: Çevremiz hakkında giderek daha çok bilgiyi bu yollardan edinirken, burnumuzun bize hâlâ neler söyleyebileceğini ne kadar fark ediyoruz?
wsj.com/arts-culture/books/s…
Sosyal Bilimler retweeted
Okurun çapraz okumalarını ve dünyayı bu denli rahat ölçeklendirebilmesini (çoktandır dünyaya daha mikro ve niş bir yerden bakış ve yaklaşma çabası -iyi ki- hâkim) pek seviyorum. Mis gibi işler çıkıyor ortaya. Deneme türünü de güçlendiren hamleler. Darısı başıma.
Bir zamanlar, en iyi giysilerini giymiş bir demirciyle bir büro memurunu kokularından ayırt etmek mümkündü. Meslek, hastalık ve servet, insanın üzerinde taşıdığı kokulardan anlaşılabiliyordu. Kathryn Hughes, tarihçi William Tullett’in Sniff ve mimar Bjørn Berge’nin Smell adlı kitaplarını birlikte okurken modern hayatın bu bilgiyi nasıl değiştirdiğine bakıyor. Kanalizasyon, soğutma ve düzenli çöp toplama hayatı iyileştirdi. Bu değişim, çevremizi koklayarak anlamaya duyduğumuz ihtiyacı da azalttı.
Yiyeceğin taze olup olmadığını, bir şeyin yanmaya başladığını ya da ileride bir deri tabakhanesi bulunduğunu kokusundan anlayabiliyorduk. Bugün bu bilgilerin bir kısmını etiketlerden, tabelalardan ve ölçüm cihazlarından alıyoruz. Tullett’in üzerinde durduğu beceri, bir kokuyu fark ettikten sonra onun neye işaret ettiğini anlayabilmek. Berge’nin “duyusal okuryazarlık” meselesi de burada başlıyor. Burnumuz hâlâ çalışıyor, ama bize söylediklerini yorumlamaya daha az ihtiyaç duyuyoruz.
Eski kitapların kokusu, bu tarihin en hoş örneklerinden biri. Ortaçağda İngiliz din adamı Richard de Bury, Paris’teki kütüphanelerin ve kitapçıların kokusunu baharat dükkânlarından bile hoş buluyordu. Altı yüzyıldan fazla zaman sonra, Oxford’daki Bodleian Kütüphanesi’nden kitap çalmakla suçlanan Bruno Pagono, polise kitapların kokusunun onda onları alıp götürme isteği uyandırdığını söyledi. Kâğıt, bir okur için daha kapağı açılmadan başlayan bir deneyimdi.
Kâğıdın üretildiği yerlerde ise bambaşka bir koku vardı. ABD’nin Maine eyaletinde bir kâğıt fabrikasının nehre bıraktığı atıklar öyle ağır kokuyordu ki çocuklar burunlarına takmaları için insanlara mandal satıyordu. Finlandiya’nın Imatra kentinde ise fabrikaların kükürtlü kokusu eve öyle sinmişti ki insanlara bazen yurtdışında açtıkları bavuldan memleketleri kokuyordu. Tullett, sanayi kokularının kime ne ifade ettiği kadar, bunlara kimin katlanmak zorunda kaldığına da bakıyor. ABD’de imar kararlarının kâğıt fabrikalarını nüfusunun çoğunluğu Siyah olan mahallelere yönelttiğini aktarıyor.
Bir kokunun hoş ya da iğrenç gelmesi, kimin kokusu olduğuna ve hangi koşullarda duyulduğuna bağlı. Berge’nin aktardığı bir örnekte, on altıncı yüzyılda bir kadın soyulmuş bir elmayı koltuk altında bekletip kendi kokusu sindikten sonra sevgilisine verebiliyordu. Aynı beden kokusu başka bir ortamda kirin, hastalığın, hatta ahlaki kusurun işareti sayılabiliyordu. Koku, yakınlık kurmanın bir yolu olduğu kadar, insanları saygın ya da dışlanacak kişiler olarak ayırmanın da bir aracıydı.
Koku savaşta da bilgi taşıyabiliyordu. Tullett’in aktardığına göre Vietnam Savaşı’nda Viet Cong savaşçıları, Amerikan askerlerinin yakınlarda olduğunu sabun ve tıraş losyonu kokusundan anlayabiliyordu. Amerikan askerleri de Vietnam mutfağında yaygın olan fermente balık sosu nước mắm kokusundan karşı tarafın varlığını sezebildiklerini ileri sürüyordu. Gündelik hayatta temizlik ya da yemekle ilişkilendirilen kokular, savaşta birilerinin nerede olduğunu ele verebiliyordu.
Bugün de kahve, deterjan, egzoz ve parfüm kokuları arasında yaşıyoruz. Değişen, kokudan ne öğrenmeyi beklediğimiz. Sütün tazeliğini anlamak için ambalajdaki tarihe, nehrin kirliliğini öğrenmek için ölçüm raporlarına bakıyoruz. Hughes’un iki kitaptan çıkardığı soru şu: Çevremiz hakkında giderek daha çok bilgiyi bu yollardan edinirken, burnumuzun bize hâlâ neler söyleyebileceğini ne kadar fark ediyoruz?
wsj.com/arts-culture/books/s…
Bir zamanlar, en iyi giysilerini giymiş bir demirciyle bir büro memurunu kokularından ayırt etmek mümkündü. Meslek, hastalık ve servet, insanın üzerinde taşıdığı kokulardan anlaşılabiliyordu. Kathryn Hughes, tarihçi William Tullett’in Sniff ve mimar Bjørn Berge’nin Smell adlı kitaplarını birlikte okurken modern hayatın bu bilgiyi nasıl değiştirdiğine bakıyor. Kanalizasyon, soğutma ve düzenli çöp toplama hayatı iyileştirdi. Bu değişim, çevremizi koklayarak anlamaya duyduğumuz ihtiyacı da azalttı.
Yiyeceğin taze olup olmadığını, bir şeyin yanmaya başladığını ya da ileride bir deri tabakhanesi bulunduğunu kokusundan anlayabiliyorduk. Bugün bu bilgilerin bir kısmını etiketlerden, tabelalardan ve ölçüm cihazlarından alıyoruz. Tullett’in üzerinde durduğu beceri, bir kokuyu fark ettikten sonra onun neye işaret ettiğini anlayabilmek. Berge’nin “duyusal okuryazarlık” meselesi de burada başlıyor. Burnumuz hâlâ çalışıyor, ama bize söylediklerini yorumlamaya daha az ihtiyaç duyuyoruz.
Eski kitapların kokusu, bu tarihin en hoş örneklerinden biri. Ortaçağda İngiliz din adamı Richard de Bury, Paris’teki kütüphanelerin ve kitapçıların kokusunu baharat dükkânlarından bile hoş buluyordu. Altı yüzyıldan fazla zaman sonra, Oxford’daki Bodleian Kütüphanesi’nden kitap çalmakla suçlanan Bruno Pagono, polise kitapların kokusunun onda onları alıp götürme isteği uyandırdığını söyledi. Kâğıt, bir okur için daha kapağı açılmadan başlayan bir deneyimdi.
Kâğıdın üretildiği yerlerde ise bambaşka bir koku vardı. ABD’nin Maine eyaletinde bir kâğıt fabrikasının nehre bıraktığı atıklar öyle ağır kokuyordu ki çocuklar burunlarına takmaları için insanlara mandal satıyordu. Finlandiya’nın Imatra kentinde ise fabrikaların kükürtlü kokusu eve öyle sinmişti ki insanlara bazen yurtdışında açtıkları bavuldan memleketleri kokuyordu. Tullett, sanayi kokularının kime ne ifade ettiği kadar, bunlara kimin katlanmak zorunda kaldığına da bakıyor. ABD’de imar kararlarının kâğıt fabrikalarını nüfusunun çoğunluğu Siyah olan mahallelere yönelttiğini aktarıyor.
Bir kokunun hoş ya da iğrenç gelmesi, kimin kokusu olduğuna ve hangi koşullarda duyulduğuna bağlı. Berge’nin aktardığı bir örnekte, on altıncı yüzyılda bir kadın soyulmuş bir elmayı koltuk altında bekletip kendi kokusu sindikten sonra sevgilisine verebiliyordu. Aynı beden kokusu başka bir ortamda kirin, hastalığın, hatta ahlaki kusurun işareti sayılabiliyordu. Koku, yakınlık kurmanın bir yolu olduğu kadar, insanları saygın ya da dışlanacak kişiler olarak ayırmanın da bir aracıydı.
Koku savaşta da bilgi taşıyabiliyordu. Tullett’in aktardığına göre Vietnam Savaşı’nda Viet Cong savaşçıları, Amerikan askerlerinin yakınlarda olduğunu sabun ve tıraş losyonu kokusundan anlayabiliyordu. Amerikan askerleri de Vietnam mutfağında yaygın olan fermente balık sosu nước mắm kokusundan karşı tarafın varlığını sezebildiklerini ileri sürüyordu. Gündelik hayatta temizlik ya da yemekle ilişkilendirilen kokular, savaşta birilerinin nerede olduğunu ele verebiliyordu.
Bugün de kahve, deterjan, egzoz ve parfüm kokuları arasında yaşıyoruz. Değişen, kokudan ne öğrenmeyi beklediğimiz. Sütün tazeliğini anlamak için ambalajdaki tarihe, nehrin kirliliğini öğrenmek için ölçüm raporlarına bakıyoruz. Hughes’un iki kitaptan çıkardığı soru şu: Çevremiz hakkında giderek daha çok bilgiyi bu yollardan edinirken, burnumuzun bize hâlâ neler söyleyebileceğini ne kadar fark ediyoruz?
wsj.com/arts-culture/books/s…
Sosyal Bilimler retweeted
Foucault, Derrida, Barthes ve Lacan gibi düşünürler, yirminci yüzyılın ikinci yarısında felsefeden edebiyata, tarihten psikanalize kadar pek çok alanı değiştirdi. “Fransız teorisi” adı altında bir araya getirilen bu isimler, hayranları için düşüncenin sınırlarını genişletiyor, eleştirmenleri içinse anlaşılmaz bir dille aklı ve hakikati aşındırıyordu. Lola Seaton, Emily Eakin ve Onur Erdur’un kitaplarından hareketle bu mirasa yeniden bakıyor: Bu düşünürlerden yararlanmak için onlara hayranlık duymak ya da bütünüyle karşı çıkmak zorunda mıyız?
Hikâyenin başlangıcında, dilbilimci Ferdinand de Saussure’ün anlamı açıklama biçimi bulunuyor. Bu yaklaşıma göre sözcükler anlamlarını tek başlarına taşımaz; dildeki diğer sözcüklerle aralarındaki farklar sayesinde kazanır. Antropolog Claude Lévi-Strauss, bu düşünceyi akrabalık ilişkilerini ve evlilik kurallarını incelemek için kullandı. Yapısalcılık adı verilen yaklaşım, insan davranışlarını açıklarken bireyin niyetinden çok, içinde yaşadığı ilişkiler düzenine yöneliyordu. Böylece insanın kendi hayatını özgürce belirleyen bağımsız bir özne olduğu fikri sorgulanmaya başladı.
Derrida, anlamı ilişkiler içinde açıklayan yapısalcılığın bile değişmez bir dayanak aramaktan kurtulamadığını savundu. Geliştirdiği yapısöküm yaklaşımı, metinlerin kurduğu karşıtlıklara yakından bakıyordu: Konuşma ile yazı, doğa ile kültür, merkez ile kenar gerçekten birbirinden kesin çizgilerle ayrılabilir miydi? Bir metnin geri plana ittiği kavram, bazen savunduğu düşüncenin kurulabilmesi için vazgeçilmez olabiliyordu. Bu okuma biçimi, metnin kendi iddiasını içeriden nasıl zorlaştırdığını göstermeyi amaçlıyordu.
Birbirinden farklı bu düşünürlerin ortak bir hareket gibi algılanmasında Amerikan üniversiteleri, özellikle edebiyat bölümleri belirleyici oldu. Teori, edebiyat araştırmalarına yeni kavramlar kazandırırken reklamdan gündelik alışkanlıklara kadar her şeyi inceleme alanına katıyordu. Çekiciliği üniversiteyle de sınırlı kalmadı; sanatçılara ve karşı kültür çevrelerine yayıldı. Eakin’in öğrencilik deneyiminde teoriyle uğraşmak, yerleşik kabullere karşı çıkmanın bir yoluydu. Siyasi değişimin uzak göründüğü bir dönemde düşünmek, bir şey yapmak gibi hissettiriyordu.
Onur Erdur, bu düşüncelerin oluşumunda sömürgecilik ve sömürge karşıtı mücadelelerin etkisini öne çıkarıyor. Cezayir’de doğan Derrida’nın Yahudi olduğu için okuldan uzaklaştırılması gibi deneyimler, Avrupa düşüncesindeki dışlama biçimlerine duyarlılığını anlamaya yardımcı olabilir. Ancak Seaton, her biyografik bağlantıyı aynı ölçüde açıklayıcı bulmuyor. Bir düşünürün Kuzey Afrika’da ders vermiş ya da bulunmuş olması, düşüncesinin sömürgecilik deneyiminden doğduğunu tek başına göstermiyor. Hayat hikâyesiyle kavramlar arasındaki ilişkinin ayrıca ortaya konması gerekiyor.
Fransız teorisinin etkisi, düşünürlerin yazı üsluplarından da ayrı düşünülemiyor. Sözcük oyunları, alışılmadık kavramlar ve edebî anlatım, okura yeni düşünme imkânları sunarken hayranlığın sorgulamanın önüne geçmesine de yol açabiliyordu. Otoriteyi eleştiren düşünürlerin kendileri, taklit edilen ustalara dönüştü. Siyasi itiraz da benzer bir sorunla karşılaştı: Yerleşik düzenin her yanını sorgulamak, onu değiştirecek yolları kendiliğinden göstermiyordu. Seaton’ın aktardığı eleştirilerde teori, her sınırı ihlal edebilen ama hiçbir şeyi dönüştüremeyen bir uğraşa dönüşme riski taşıyordu.
Seaton’a göre bugün bu mirasla daha serbest bir ilişki kurabiliriz. Foucault’nun iktidar çözümlemelerinden ya da Derrida’nın kavramlara yönelttiği sorulardan yararlanmak, bütün görüşlerini benimsemeyi gerektirmiyor. Aynı şekilde güçlüklerinden ve aşırılıklarından rahatsız olmak da katkılarını yok saymayı zorunlu kılmıyor. Bir düşünürün etkisinden geçerek kendi düşünme biçimimizi geliştirmek, onun dilini tekrarlamaktan farklı bir çaba. Fransız teorisinin mirasını sürdürmek, hangi fikirlerini kullanacağımıza, hangilerini değiştireceğimize ve hangilerini geride bırakacağımıza karar verebilmekle mümkün.
theideasletter.org/essay/the…
Sosyal Bilimler retweeted
Beşerî ve sosyal bilimleri savunmak yalnızca bu alanlarda çalışanların sorumluluğu mu? Biyolog Jérémie Naudé’ye göre bu, bütün araştırmacıları ilgilendiren bir mesele. Bazı disiplinleri “ideolojik” ilan ederek kaynaklarını kesmeyi meşrulaştıran anlayış, sonunda fizik ve biyoloji laboratuvarlarını da hedef alabiliyor. Bugün korunaklı görünen alanların yarın aynı korumaya sahip olacağının garantisi yok.
Naudé, bazı bilim insanlarının beşerî ve sosyal bilimleri yeterince titiz olmayan, siyasi amaçlarla hareket eden alanlar olarak sunduğunu savunuyor. Bu söylem, akademik bir tartışmanın ötesine geçerek siyasi iktidara kullanışlı bir gerekçe sağlıyor: “İdeolojik” araştırmaların bütçesi kesilirse “gerçek bilim” korunacak. Ancak hangi araştırmanın meşru olduğuna karar verme yetkisi de böylece iktidarın eline geçiyor.
Tekrarlanabilirlik, şeffaflık ve yanlışlanabilirlik, araştırmaların değerlendirilmesinde önemli kavramlar. Fakat bu kavramlar, çalışmaların içeriğini tartışmadan işaretlenen idari kutucuklara dönüştürülebiliyor. Naudé’nin itirazı bilimsel titizliğe değil, onun siyasi kullanımına: Alanın uzmanlarının değerlendirmesi geri plana itildiğinde, bilimsellik dili bütçe kesintilerini ve müdahaleleri meşrulaştırabiliyor.
Naudé, Macaristan’da toplumsal cinsiyet çalışmalarının akreditasyon ve finansmanının kaldırılmasını, ardından Bilimler Akademisinin araştırma ağının hükümet denetimindeki bir yapıya devredilmesini aynı sürecin aşamaları olarak ele alıyor. ABD ve Arjantin örneklerinde de benzer bir genişlemeye dikkat çekiyor. Başlangıçta belirli alanlara yönelen saldırı, araştırma kurumlarının bütününü yeniden şekillendirebiliyor.
Fransa’daki bütçe ve değerlendirme düzenlemeleri de aynı soruyu gündeme getiriyor: Bir üniversitenin değeri, yönetimin belirlediği performans hedeflerine ne ölçüde indirgenebilir? Finansman bu hedeflere bağlandığında, kısa vadede sonuç vermeyen araştırmalar kırılganlaşıyor. Hemen uygulanabilir ya da gelir getirici olmak, bilimsel niteliğin ölçüsü hâline geldiğinde temel araştırmalar da baskı altına giriyor.
Naudé’ye göre beşerî ve sosyal bilimleri dışlayan bir biyoloji, kendi açıklama gücünü de zayıflatıyor. İnsan gelişiminde çevre, biyolojiye sonradan eklenen bağımsız bir unsur değil; onun biçimlenmesinde etkili. Öğrenen beyin, toplumsal ilişkiler içinde gelişiyor. Bu ilişkileri ve tarihsel koşulları hesaba katmamak, tarihin ürettiği farklılıkları değişmez doğa özellikleri sanma riskini taşıyor.
Bilimsel eleştiri, kişileri istismardan koruma sorumluluğu ve idari performans değerlendirmesi farklı işlerdir. Birinin diğerlerinin yerine geçirilmesi, hem araştırmayı hem hesap verebilirliği zayıflatır. Naudé’nin çağrısı, disiplinler arasında dayanışma kurarak bilimsel değerlendirmenin yetkin araştırmacıların elinde kalmasını savunmak. Çünkü kamu araştırmalarının özgürlüğü, her alanın kendisini tek başına kurtarabileceği bir mesele değil.
aoc.media/opinion/2026/10/29…
Sosyal Bilimler retweeted
#Yeni / Thukydides Tuzağı ABD Başkanı Donald Trump’ın bu yılın Mayıs ayında Çin’e yaptığı ziyaret sırasında, Çin Devlet Başkanı Xi Jinping açılış konuşmasında şu soruyu ortaya attı: “Çin ve Amerika Birleşik Devletleri, ‘Thukydides Tuzağı’ olarak adlandırılan engeli aşarak büyük güç ilişkileri için yeni bir paradigma oluşturabilir mi?” Söz konusu kavramın babası, bu kitabın yazarı Graham Allison’dı. Önce 2012’de Financial Times’da çıkan bir makalede, sonra da elinizdeki kitapta işleyip siyaset bilimi literatürüne kazandırdığı kavram, kimilerince tarih biliminin kurucusu olarak kabul edilen Thukydides’in Atina ile Sparta arasında cereyan eden Peloponnesos Savaşları’nı konu alan kitabındaki şu tespite dayanıyor: “Atina’nın yükselişi ve bunun Sparta’da yarattığı korku, savaşı kaçınılmaz kılmıştı.” Bu tespiti son beş yüzyıldan seçilmiş 16 örnekle destekleyen ve bunların 12’sinin savaşla sonuçlandığını gösteren Allison’a göre, yükselen bir güç, hâkimiyeti elinde bulunduran bir gücü yerinden etme tehdidi oluşturunca, tehlike çanları çalmaya başlamış demektir. 21. yüzyılın ABD-Çin ilişkilerine Thukydides Tuzağı merceğinden bakan yazarın, verdiği örnekler üzerinden kurduğu tarihsel paralellikler ve çeşitli çatışma senaryoları aracılığıyla vardığı sonuç ise bir yanıyla ürkütücü, bir yanıyla “yine de bir çıkış var” dedirtiyor: “Çin ile ABD şu anda sonu savaşa çıkan bir çatışma hattına girmiş durumdalar; iki taraf da hiç kolay sayılamayacak sancılı adımları atmayı göze almadıkça, bu savaştan kurtulmanın yolu yok!”
Graham Allison, Thukydides Tuzağı: Amerika ile Çin Savaşa Mahkûm mu?, çev. Tansel Demirel, @iskultur
Foucault, Derrida, Barthes ve Lacan gibi düşünürler, yirminci yüzyılın ikinci yarısında felsefeden edebiyata, tarihten psikanalize kadar pek çok alanı değiştirdi. “Fransız teorisi” adı altında bir araya getirilen bu isimler, hayranları için düşüncenin sınırlarını genişletiyor, eleştirmenleri içinse anlaşılmaz bir dille aklı ve hakikati aşındırıyordu. Lola Seaton, Emily Eakin ve Onur Erdur’un kitaplarından hareketle bu mirasa yeniden bakıyor: Bu düşünürlerden yararlanmak için onlara hayranlık duymak ya da bütünüyle karşı çıkmak zorunda mıyız?
Hikâyenin başlangıcında, dilbilimci Ferdinand de Saussure’ün anlamı açıklama biçimi bulunuyor. Bu yaklaşıma göre sözcükler anlamlarını tek başlarına taşımaz; dildeki diğer sözcüklerle aralarındaki farklar sayesinde kazanır. Antropolog Claude Lévi-Strauss, bu düşünceyi akrabalık ilişkilerini ve evlilik kurallarını incelemek için kullandı. Yapısalcılık adı verilen yaklaşım, insan davranışlarını açıklarken bireyin niyetinden çok, içinde yaşadığı ilişkiler düzenine yöneliyordu. Böylece insanın kendi hayatını özgürce belirleyen bağımsız bir özne olduğu fikri sorgulanmaya başladı.
Derrida, anlamı ilişkiler içinde açıklayan yapısalcılığın bile değişmez bir dayanak aramaktan kurtulamadığını savundu. Geliştirdiği yapısöküm yaklaşımı, metinlerin kurduğu karşıtlıklara yakından bakıyordu: Konuşma ile yazı, doğa ile kültür, merkez ile kenar gerçekten birbirinden kesin çizgilerle ayrılabilir miydi? Bir metnin geri plana ittiği kavram, bazen savunduğu düşüncenin kurulabilmesi için vazgeçilmez olabiliyordu. Bu okuma biçimi, metnin kendi iddiasını içeriden nasıl zorlaştırdığını göstermeyi amaçlıyordu.
Birbirinden farklı bu düşünürlerin ortak bir hareket gibi algılanmasında Amerikan üniversiteleri, özellikle edebiyat bölümleri belirleyici oldu. Teori, edebiyat araştırmalarına yeni kavramlar kazandırırken reklamdan gündelik alışkanlıklara kadar her şeyi inceleme alanına katıyordu. Çekiciliği üniversiteyle de sınırlı kalmadı; sanatçılara ve karşı kültür çevrelerine yayıldı. Eakin’in öğrencilik deneyiminde teoriyle uğraşmak, yerleşik kabullere karşı çıkmanın bir yoluydu. Siyasi değişimin uzak göründüğü bir dönemde düşünmek, bir şey yapmak gibi hissettiriyordu.
Onur Erdur, bu düşüncelerin oluşumunda sömürgecilik ve sömürge karşıtı mücadelelerin etkisini öne çıkarıyor. Cezayir’de doğan Derrida’nın Yahudi olduğu için okuldan uzaklaştırılması gibi deneyimler, Avrupa düşüncesindeki dışlama biçimlerine duyarlılığını anlamaya yardımcı olabilir. Ancak Seaton, her biyografik bağlantıyı aynı ölçüde açıklayıcı bulmuyor. Bir düşünürün Kuzey Afrika’da ders vermiş ya da bulunmuş olması, düşüncesinin sömürgecilik deneyiminden doğduğunu tek başına göstermiyor. Hayat hikâyesiyle kavramlar arasındaki ilişkinin ayrıca ortaya konması gerekiyor.
Fransız teorisinin etkisi, düşünürlerin yazı üsluplarından da ayrı düşünülemiyor. Sözcük oyunları, alışılmadık kavramlar ve edebî anlatım, okura yeni düşünme imkânları sunarken hayranlığın sorgulamanın önüne geçmesine de yol açabiliyordu. Otoriteyi eleştiren düşünürlerin kendileri, taklit edilen ustalara dönüştü. Siyasi itiraz da benzer bir sorunla karşılaştı: Yerleşik düzenin her yanını sorgulamak, onu değiştirecek yolları kendiliğinden göstermiyordu. Seaton’ın aktardığı eleştirilerde teori, her sınırı ihlal edebilen ama hiçbir şeyi dönüştüremeyen bir uğraşa dönüşme riski taşıyordu.
Seaton’a göre bugün bu mirasla daha serbest bir ilişki kurabiliriz. Foucault’nun iktidar çözümlemelerinden ya da Derrida’nın kavramlara yönelttiği sorulardan yararlanmak, bütün görüşlerini benimsemeyi gerektirmiyor. Aynı şekilde güçlüklerinden ve aşırılıklarından rahatsız olmak da katkılarını yok saymayı zorunlu kılmıyor. Bir düşünürün etkisinden geçerek kendi düşünme biçimimizi geliştirmek, onun dilini tekrarlamaktan farklı bir çaba. Fransız teorisinin mirasını sürdürmek, hangi fikirlerini kullanacağımıza, hangilerini değiştireceğimize ve hangilerini geride bırakacağımıza karar verebilmekle mümkün.
theideasletter.org/essay/the…
Sosyal Bilimler retweeted
Tanıdık roman ve film karakterlerini başka hikâyelerde buluşturan hayran kurguları, internetin geniş okur topluluklarından birini oluşturuyor. Bu dünyanın önemli adreslerinden Archive of Our Own’da (AO3), romantik ilişkiler ve erotik anlatılar belirgin bir yer tutuyor. Poppy Sowerby, genç kadınların bu hikâyelere ilgisini günümüzün flört kültüründe karşılık bulamayan arzular üzerinden yorumluyor. Bu anlatılarda okuru çeken şeyin, sıra dışı cinsel senaryolar kadar yoğun bir bağlılıkla arzulanma duygusu olduğunu savunuyor.
SenLinYu takma adıyla yazan bir yazarın Manacled adlı eseri, bu ilginin yayıncılığa nasıl taşındığını gösteriyor. Harry Potter evrenindeki Hermione Granger ile Draco Malfoy’u karanlık bir aşk hikâyesinde buluşturan kurgu, Voldemort’un savaşı kazandığı bir dünyada geçiyor. Esaret, üreme baskısı ve cinsel şiddet içeren anlatı, çok geniş bir okur kitlesine ulaştı. Yazar daha sonra Harry Potter’a ait unsurları çıkarıp hikâyeyi Alchemised adıyla yayımladı. İnternette ücretsiz paylaşılan bir hayran kurgusu, böylece ticari yayıncılığın büyük başarılarından birine dönüştü.
Hayran kurgularında okurlar, mevcut hikâyelerde gerçekleşmeyen ilişkileri kendileri kurabiliyor. Yan karakterleri merkeze taşıyor, rakipleri sevgiliye dönüştürüyor, ünlü kişiler hakkında hayalî ilişkiler yazıyorlar. Okurla yazar arasındaki sınır da geçirgen: Hikâyeleri takip edenler kendi anlatılarını paylaşabiliyor. Sowerby’ye göre bu ortam, görsel pornografinin ağırlık taşıdığı internette, arzunun sözcüklerle ve uzun hikâyelerle işlendiği farklı bir alan açıyor.
Bu anlatıların bir bölümünde kaçırılma, tutsaklık ve rızanın belirsizleştirildiği ilişkiler öne çıkıyor. Sowerby, kadınların özgürlüğünü savunurken böyle senaryolardan hoşlanabilmesini başlangıçta bir gerilim olarak ele alıyor. Ardından bunun feminizmin kazanımlarına karşı çıkmak anlamına gelmeyebileceğini söylüyor. Bir fanteziyi okumak, orada anlatılanları gerçek hayatta yaşamak istemekle aynı şey değil. Kurgu, kişinin gündelik yaşamında reddedeceği durumları kendi seçtiği mesafeden hayal edebilmesine imkân verebiliyor.
AO3’te bu özgürlüğe içerik uyarıları ve etiketler eşlik ediyor. Şiddet, cinsel saldırı ve başka hassas temalar önceden belirtilerek okura neyle karşılaşacağı hakkında bilgi veriliyor. Sowerby’nin dikkat çektiği nokta, sınır ihlallerini konu alan hikâyelerin, okuma deneyimini düzenleyen kurallarla birlikte var olması. Karakterlerin denetimi kaybettiği bir anlatıda okur, hangi hikâyeye gireceğini ve nerede duracağını seçebiliyor.
Sowerby, bu kurguların çekiciliğini flört uygulamalarının ve duygusal bağlılık taşımayan ilişkilerin bıraktığı boşlukla açıklıyor. Hikâyelerdeki sevgili tehlikeli, acımasız ya da ulaşılmaz olabiliyor; fakat başkaraktere duyduğu ilgi tartışmasız ve sarsılmaz kalıyor. Yazara göre kaçırılma veya tutsaklık gibi uç senaryoların taşıdığı duygusal vaat burada yatıyor: Birinin bütün dikkatini üzerinde hissetmek, tutkuyla istenmek ve kolayca vazgeçilemeyecek kişi olmak.
Bu yorum, belirli bir okur topluluğunun tercihlerini bütün genç kadınlara genellemek için yeterli değil. Hayran kurguları da tek bir ilişki anlayışına indirgenemeyecek kadar çeşitli. Yine de Sowerby’nin sorusu düşündürücü: İnsanlar romantik hayatlarında bulamadıkları hangi duyguları kurguda arıyor? En tuhaf görünen hikâyelerin bile anlaşılabilir bir özlemi taşıyabileceğini öne sürüyor: Arzulanmak, önemsenmek ve güçlü bir duygusal bağ kurmak.
unherd.com/2026/11/why-gen-z…
Tanıdık roman ve film karakterlerini başka hikâyelerde buluşturan hayran kurguları, internetin geniş okur topluluklarından birini oluşturuyor. Bu dünyanın önemli adreslerinden Archive of Our Own’da (AO3), romantik ilişkiler ve erotik anlatılar belirgin bir yer tutuyor. Poppy Sowerby, genç kadınların bu hikâyelere ilgisini günümüzün flört kültüründe karşılık bulamayan arzular üzerinden yorumluyor. Bu anlatılarda okuru çeken şeyin, sıra dışı cinsel senaryolar kadar yoğun bir bağlılıkla arzulanma duygusu olduğunu savunuyor.
SenLinYu takma adıyla yazan bir yazarın Manacled adlı eseri, bu ilginin yayıncılığa nasıl taşındığını gösteriyor. Harry Potter evrenindeki Hermione Granger ile Draco Malfoy’u karanlık bir aşk hikâyesinde buluşturan kurgu, Voldemort’un savaşı kazandığı bir dünyada geçiyor. Esaret, üreme baskısı ve cinsel şiddet içeren anlatı, çok geniş bir okur kitlesine ulaştı. Yazar daha sonra Harry Potter’a ait unsurları çıkarıp hikâyeyi Alchemised adıyla yayımladı. İnternette ücretsiz paylaşılan bir hayran kurgusu, böylece ticari yayıncılığın büyük başarılarından birine dönüştü.
Hayran kurgularında okurlar, mevcut hikâyelerde gerçekleşmeyen ilişkileri kendileri kurabiliyor. Yan karakterleri merkeze taşıyor, rakipleri sevgiliye dönüştürüyor, ünlü kişiler hakkında hayalî ilişkiler yazıyorlar. Okurla yazar arasındaki sınır da geçirgen: Hikâyeleri takip edenler kendi anlatılarını paylaşabiliyor. Sowerby’ye göre bu ortam, görsel pornografinin ağırlık taşıdığı internette, arzunun sözcüklerle ve uzun hikâyelerle işlendiği farklı bir alan açıyor.
Bu anlatıların bir bölümünde kaçırılma, tutsaklık ve rızanın belirsizleştirildiği ilişkiler öne çıkıyor. Sowerby, kadınların özgürlüğünü savunurken böyle senaryolardan hoşlanabilmesini başlangıçta bir gerilim olarak ele alıyor. Ardından bunun feminizmin kazanımlarına karşı çıkmak anlamına gelmeyebileceğini söylüyor. Bir fanteziyi okumak, orada anlatılanları gerçek hayatta yaşamak istemekle aynı şey değil. Kurgu, kişinin gündelik yaşamında reddedeceği durumları kendi seçtiği mesafeden hayal edebilmesine imkân verebiliyor.
AO3’te bu özgürlüğe içerik uyarıları ve etiketler eşlik ediyor. Şiddet, cinsel saldırı ve başka hassas temalar önceden belirtilerek okura neyle karşılaşacağı hakkında bilgi veriliyor. Sowerby’nin dikkat çektiği nokta, sınır ihlallerini konu alan hikâyelerin, okuma deneyimini düzenleyen kurallarla birlikte var olması. Karakterlerin denetimi kaybettiği bir anlatıda okur, hangi hikâyeye gireceğini ve nerede duracağını seçebiliyor.
Sowerby, bu kurguların çekiciliğini flört uygulamalarının ve duygusal bağlılık taşımayan ilişkilerin bıraktığı boşlukla açıklıyor. Hikâyelerdeki sevgili tehlikeli, acımasız ya da ulaşılmaz olabiliyor; fakat başkaraktere duyduğu ilgi tartışmasız ve sarsılmaz kalıyor. Yazara göre kaçırılma veya tutsaklık gibi uç senaryoların taşıdığı duygusal vaat burada yatıyor: Birinin bütün dikkatini üzerinde hissetmek, tutkuyla istenmek ve kolayca vazgeçilemeyecek kişi olmak.
Bu yorum, belirli bir okur topluluğunun tercihlerini bütün genç kadınlara genellemek için yeterli değil. Hayran kurguları da tek bir ilişki anlayışına indirgenemeyecek kadar çeşitli. Yine de Sowerby’nin sorusu düşündürücü: İnsanlar romantik hayatlarında bulamadıkları hangi duyguları kurguda arıyor? En tuhaf görünen hikâyelerin bile anlaşılabilir bir özlemi taşıyabileceğini öne sürüyor: Arzulanmak, önemsenmek ve güçlü bir duygusal bağ kurmak.
unherd.com/2026/11/why-gen-z…


















